Na przełomie XIX i XX wieku w Polsce panowało głębokie niezadowolenie z istniejących stosunków społeczno-politycznych i kulturalnych, które przenikało wszystkie dziedziny życia.

Niektórzy poeci i pisarze skupiali swoje zainteresowania na osobistych przeżyciach, nastrojach oraz problemach moralnych. Inni, mimo bronienia swojej niezależności artystycznej, angażowali się w dążenia społeczeństwa, wyrażali uczucia patriotyczne i protestowali przeciw niesprawiedliwości społecznej. Pisarze ci przedstawiali wstrząsający, naturalistyczny obraz życia chłopów na wsi, ujawniając przerażającą prawdę, że przeludniona wieś żyła w warunkach graniczących ze skrajną nędzą. Chłopi byli traktowani jak zwierzęta, a głodni i wyczerpani pracowali do upadłego.

Literatura polska okresu pozytywizmu była przesiąknięta głębokim współczuciem dla cierpiących i wyzyskiwanych. W utworach Orzeszkowej, Konopnickiej, Prusa i Sienkiewicza pojawiali się bohaterowie z najniższych warstw społecznych, a autorzy mieli głęboką wiedzę o psychice ludzkiej. E. Orzeszkowa ujawniła nędzę i poniżenie człowieka w ustroju kapitalistycznym, protestując przeciwko krzywdzie ludzkiej. W swoich utworach ukazywała nędzę, zacofanie gospodarcze i kulturalne polskiej wsi, opowiadając się przede wszystkim za uwłaszczeniem chłopów i zwalczając przesądy klasowe.

Maria Konopnicka była drugą powieściopisarką, która stała się bojowniczką o prawa dla ludzi pokrzywdzonych przez ustrój kapitalistyczny. Konopnicka darzyła największą sympatią lud i domagała się dla chłopów ziemi oraz oświaty, nie popierając rewolucji, ale głosząc solidaryzm społeczny. W swoich wierszach ukazywała tragedię dziecka wiejskiego w utworze „Jaś nie doczekał”, dowodząc, że kiedyś na świecie istniała równość społeczna, bez panów i poddanych. Konopnicka uważała, że głównym źródłem występków bywa nędza i brak oświaty. W swoim utworze „Wolny najmita” z sarkazmem stwierdzała, że wolność osobista chłopów przy panującej dalej niewoli gospodarczej sprowadzała się do wolności umierania z głodu. Przedstawiała wstrząsający obraz nędzy proletariatu z Powiśla, uważając, że wyzysk pojawił się wraz z ustrojem feudalnym.

Bolesław Prus również krytykował zróżnicowanie społeczne w swoich utworach i zwalczał pozostałości feudalizmu oraz przesądy stanowe. Pisarz przedstawiał ciężką dolę dzieci chłopskich i ludzi dorosłych z plebsu. W swojej powieści „Lalka”, uznawanej za najpiękniejszą powieść realizmu krytycznego okresu pozytywizmu, Prus ukazywał biedotę warszawską skazaną na wieczną wegetację na Powiślu – najuboższej dzielnicy Warszawy. Prus stawał w obronie chłopów, rolników i nawoływał do solidaryzmu społecznego, popierając wprowadzenie mechanizacji oraz oświaty do najniższych warstw społeczeństwa. Był głęboko wstrząśnięty brakiem wspólnego języka chłopów i inteligencji.

Henryk Sienkiewicz był czwartym pisarzem pozytywizmu, który był wrażliwy na los najniższych warstw społecznych – proletariatu. Stawał w obronie pokrzywdzonych chłopów i ostro krytykował pozostałości feudalizmu, podobnie jak jego poprzednicy. W noweli „Szkice węglem” przedstawiał nam obraz wsi pouwłaszczeniowej, ukazując ciemnotę i zacofanie panujące na wsi, które w pełni wykorzystywane były przez polską szlachtę. Sienkiewicz krytykował ludzi, którzy obojętnie patrzyli na wyzysk chłopa i był wstrząśnięty brakiem zrozumienia w społeczeństwie. Przejawiał swój głęboki patriotyzm i zgodny z ideologią pozytywistyczną kult hasła „pracy u podstaw”, domagając się od szlachty i duchowieństwa interwencji w sprawy własnej wsi.

Sienkiewicz napiętnował ciemnotę panującą po wsiach w noweli „Janko Muzykant”, przedstawiając w niej wrażliwe, muzykalne dziecko chłopskie, które zginęło w zaniedbanej, nędznej wiosce polskiej. Talent Janusza mógłby wyrosnąć w wielkiego artystę, ale został zmarnowany z powodu braku warunków.

W literaturze polskiej nastąpił odwrót od realizmu i pozytywizmu, a rozpoczął się nowy okres zwany Młodą Polską. W tym okresie pojawili się również pisarze, którzy ukazywali w swych utworach nędzę i wyzysk polskiego chłopa.

Jan Kasprowicz był poetą, który protestował przeciwko wszelkim formom wyzysku. Był on człowiekiem postępowym, zainteresowanym rzeczywistością i problematyką społeczną. Jego utwory, takie jak „Z chłopskiego zagonu” i „Z chałupy”, świadczą o tym.

W cyklu sonetów „Z chałupy” Kasprowicz przedstawił realistyczny obraz życia biednej wsi kujawskiej, ukazując rozwarstwienie klasowe wśród chłopów, ich wyzysk przez kułaków i księży, nędzę, ciemnotę i przesądy klasowe oraz trudną drogę dzieci wiejskich do oświaty. Kasprowicz, który sam wyszedł z ludu, w swojej poezji przedstawia pełny, realistyczny i zwarty obraz życia wsi, oparty na faktach o wielkiej sile oskarżycielskiej. Staje się poetyckim kronikarzem życia wiejskiego, wybierając te elementy, które są protestem przeciwko panującym stosunkom.

Jego poezja przedstawia wstrząsający obraz życia chłopa, jego nędzę i wyzysk. Kasprowicz był poetą, który interesował się problematyką społeczną i wykorzystywał swoją sztukę, aby wyrażać sprzeciw przeciwko niesprawiedliwości.

„Płot się wali, piołun na podwórkach…”

Jego wiersze wstrząsają czytelnikiem i wzbudzają w nim współczucie.

„Dzbanek i garnki z żelaza

W połowie sadzą pokryte

Na ziemi woda we wiadrze

O zardzewiałych poręczach…”

Stanisław Wyspiański był drugim człowiekiem, który wypowiedział się na temat chłopa. W swoim dramacie „Wesele” poeta przez usta Gospodarza osądził chłopów i wyróżnił ich jako najstarszą, najsilniejszą i najważniejszą warstwę w narodzie polskim. Poeta opisał ich powagę, przywiązanie do ziemi ojczystej i tradycji oraz wielką religijność. Wyspiański stwierdził, że chłop jest gotowy do walki i nie chce być bierny, lecz czynnie brać udział w życiu politycznym.

W dramacie poeta dzieli chłopów na młodych, których oskarża o zmaterializowanie i brak patriotyzmu oraz na chłopów starych, którzy pragną za pomocą walki odzyskać niepodległość. Wyspiański udowodnił, że nie mogło dojść do sojuszu pomiędzy dwoma warstwami społecznymi – inteligencją i chłopami. Chłopi garnęli się do inteligencji i pragnęli, aby im przewodziła, ale wyczuwali, że panowie traktowali ich z góry, jak ubogich krewnych. Między inteligencją a chłopstwem panowała wielka przepaść, która uniemożliwiała porozumienie i współpracę w walce o wolność.

„Wyście sobie, a my sobie”

Dodatkowo warto zaznaczyć, że powieść „Chłopi” przyniosła Reymontowi Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury w 1924 roku. Uważa się ją za jedno z najważniejszych dzieł polskiej literatury, a także za jedno z najważniejszych dzieł literatury światowej dotyczących życia na wsi i problemów społecznych związanych z tym środowiskiem. Powieść przyczyniła się do zwrócenia uwagi na sytuację chłopów i ich wyzysk, a także do podniesienia ich rangi jako ważnej i szanowanej warstwy społecznej.

Żeromski w swoich utworach podejmował także temat walki chłopów o ziemię, a w szczególności temat przemian, jakie zachodziły w polskiej wsi pod wpływem rosnącej industrializacji. W powieści „Przedwiośnie” opisał on losy młodego chłopa, Antka Srebrnego, który po powrocie z emigracji do swojej wsi zaczyna działać na rzecz przeciwdziałania wyzyskowi i niesprawiedliwości społecznej. Antek zakłada koło robotnicze i stara się organizować chłopów przeciwko zaborcom, którzy chcą im odebrać ziemię. Ostatecznie ginie z rąk carskich żołnierzy, ale jego działalność przyczynia się do podniesienia świadomości społecznej i zwrócenia uwagi na problemy chłopów i robotników.

W swojej twórczości Żeromski podejmował również temat walki o niepodległość Polski oraz rolę inteligencji w walce o sprawiedliwość społeczną. W powieści „Ludzie bezdomni” opisuje on losy młodego chłopaka, który wraz z matką przemierza Polskę w poszukiwaniu pracy i schronienia. Autor ukazuje trudną sytuację bezdomnych i wykluczonych społecznie, którzy nie mają szans na poprawę swojego losu bez pomocy inteligencji. Żeromski stawia pytania o rolę literatury i sztuki w walce o sprawiedliwość i wolność, oraz o odpowiedzialność artysty wobec swojego narodu i jego problemów.

Dzięki literaturze polskiej XIX i początku XX wieku mamy dziś wgląd w realia życia społecznego tamtych czasów, poznamy historie ludzi, którzy zmieniali rzeczywistość w swoim kraju i protestowali przeciwko niesprawiedliwości społecznej. Wielu pisarzy podejmowało temat walki o lepsze życie dla chłopów, robotników i biedoty wiejskiej. W swoich dziełach ukazywali oni okrucieństwo wyzysku, biedę i nędzę ludzi żyjących w niehumanitarnych warunkach. Literatura ta pomogła zwiększyć świadomość społeczną i uświadomić ludziom, że mają prawo do lepszego życia i wolności. Dzięki pisarzom takim jak Kasprowicz, Wyspiański, Reymont i Żeromski, którzy wykorzystywali swoje talenty i niesłabnący zapał do walki z krzywdą społeczną, dzisiaj możemy lepiej zrozumieć historię Polski i drogę, jaką przeszliśmy, by osiągnąć to, co mamy dziś.