Stefan Żeromski

„ZMIERZCH”: tematem są dzieje bezrolnego chłopa, Walka Gibały i jego żony. Nie ma własnej ziemi ani domu, musi podjąć ciężką pracę przy kopaniu torfu, żeby nie umrzeć z głodu. Nowy dziedzic przy pomocy rządcy zaczął coraz mocniej wykorzystywać bezrolnych wyrobników. Obniżał zapłatę za pracę. Wówczas Gibałowie postanowili pracować szybciej i dłużej, do późnego zmierzchu; pozostawiali bez opieki niemowlę. Matka ciągle niepokoiła się o los dziecka, ale mąż nie pozwolił jej przerwać pracy. Opis zmierzchu staje się impresjonistyczny, malarski, ciągle zmienny pod wpływem światła i mroku. Zmierzch staje się symbolem ludzkiej niedoli. Przykład niedoli bezrolnej biedoty wiejskiej łączy się z obrazem zapadającego zmierzchu, z grą świateł i cieni, z opisami kojarzącymi się z pięknymi płótnami malarzy impresjonistów. Nastrój pogłębia prawem kontrastu prawda o życiu wiejskich najemników. Żeromski wskazał na przeobrażenia w życiu wsi polskiej jakie miały miejsce wkrótce po uwłaszczeniu.  

„ROZBIÓBIĄ NAS KRUKI, WRONY” – jest to opowiadanie przesycone tragizmem. Bohater, Szymon Winrych (To nazwisko przybrane w powstaniu; prawdziwe – Andrzej Borycki), przewozi broń walczącej jeszcze grupie powstańców, jest już jesień, powstanie styczniowe wygasa i nie ma już szans na zwycięstwo. Winrych ukrywa broń w drabiniastym wozie, powstaniec wygląda na biednego chłopa, w rzeczywistości jest wykształconym szlachcicem, któregoś dnia dostrzega w oddali rosyjski oddział zawraca wóz, aby ukryć się w lesie. Zostaje jednak zauważony.  Otaczają go carscy żołnierze. Znajdują na wozie broń.  Szymon Winrych skłuty lancami, pada na ziemię, przed śmiercią odzyskuje przytomność na chwilę, zdaje sobie sprawę z tego, że umiera. Rano nad martwym ciałem powstańca i nad jego koniem, który padł od przypadkowej ku li, krążą wrony. Ubogi wieśniak zakrada się do wozu.  Znajduje broń, zmawia modlitwę za zmarłego, ale cieszy się swoim szczęściem. Odziera zwłoki Winrycha z ubrania i butów, bierze broń. Po południu powraca na pole i zdziera skórę z konia. Bronią się ostatni powstańcy, tropieni przez wroga, głodni i przemarznięci, samotni. Chłopi trzymają się z daleka. To jest „ pańskie „ powstanie, nie ich. Zupełny brak świadomości narodowej, obojętność wobec wojny z zaborcą wynikają z wielu przyczyn. Żeromski jako główną podaje zlekceważenie warstwy chłopskiej przez szlachtę. W sugestywnych obrazach pokazuje dramatyczne skutki braku porozumienia między szlachtą i pańszczyźnianą wsią. Ciemnego chłopa, zajętego własną biedą, interesuje tylko martwy powstaniec, którego można ograbić.

Władysław Reymont                                         

„CHŁOPI„ – za głównego bohatera „ Chłopów „ uważa się Macieja Borynę, z punktu widzenia roli poszczególnych postaci jest to prawda, jednak powieść ma też bohatera zbiorowego – społeczność wiejską. Życie mieszkańców Lipiec toczy się w gromadzie, najważniejsze problemy rozwiązywane są wspólnie. Wobec zagrożenia interesów wsi (np. sprzedaży lasu, przez dziedzica) nieważne stają się codzienne konflikty, chłopi występują soli darnie. Życie tej społeczności wyznaczają prawa natury.  Podział powieści na cztery części odpowiada kolejnym porom roku. Rytm życia ludzi, tak bardzo związanych z ziemią, uzależniony jest od przyrody. To ona wyznacza czas pracy na roli, czas odpoczynku i zabawy. Naturalistyczne spojrzenie na bohaterów ma także głębszy wymiar. Życie na wsi jest ściśle zhierarchizowane. Prawa jednostki są mocno ograniczone – nie wolno wyłamywać się ze społeczności, w której każdy ma swoje miejsce. Wyznacza ją pozycja społeczna i majątkowa, użyteczność dla wspólnoty.  Prawa wyznaczają silniejsi, toteż nie wszyscy są zadowoleni ze swojego miejsca. Niezadowolenie nie oznacza jednak buntu. Kto chce przetrwać musi się podporządkować.

Rządzą prawa gromady, czasem okrutne, ale zawsze przestrzegane (wygnanie Jagny, która sprzeniewierzyła się ustalonym normom moralnym i obyczajowym), „ Chłopi „ to wspaniały, epicki obraz życia wsi, jej obyczajów, codziennego bytowania, problemów społecznych i moralnych. Na tym tle poznajemy dzieje konfliktu Macieja Boryny z jego synem, Antkiem. To konflikt o kobietę – Jagusię – ale także o ziemię, prawo dziedziczenia. Kreśląc losy bohaterów pisarz przekonywająco pokazał, że najsilniejszą namiętnością mieszkańców wsi jest żądza posiadania ziemi. Daje ona podstawę bytu, ale w przesłaniającej wszystko chęci posiadania jest też pewien element irracjonalny, wynikający z instynktu i odwiecznej tradycji, obraz wsi utrwalony przed Reymontem miał charakter fragmentaryczny. Nowele Sienkiewicza, Prusa czy Orzeszkowej alarmowały społeczeństwo w sprawie krzywdy chłopskiej i zacofania wsi („ Antek „, „ Szkice węglem „). Głęboko poruszające opowiadania Żeromskiego „Zmierzch„ i „ Zapomnienie „, czy cykl sonetów Kasprowicza „ Z chałupy „ to dzieła wybitne, ale i one poświęcone były egzystencji wiejskiej biedoty. Reymont natomiast był jednym z nie wielu pisarzy na świecie, którym udało się stworzyć tak pełny i prawdziwy obraz wsi.                            

Stanisław Wyspiański                                      

„WESELE” – na powstanie dramatu Wyspiańskiego miało wpływ autentyczne wesele krakowskiego poety Lucjana Rydla z chłopką z Bronowic Jadwigą Mikołajczykówną, na którym to 20 listopada 1900 roku obecny był pisarz, Stanisław Wyspiański w swoim dramacie przedstawia kierunek zachowania społeczeństwa zwany ludomanią, którym kierowali się przedstawiciele inteligencji. Ludomania polegała na tym, że mieszkańcy miast naśladowali warstwę chłopską, byli nią zafascynowani. Próbowali nawiązać z chłopami wiele kontaktów, ale działanie to było z góry przekreślone i skazane na niepowodzenie W społeczeństwie współczesnym Stanisławowi Wyspiańskiemu dochodziło do wielu związków pomiędzy przedstawicielami inteligencji i chłopstwa. Autor w „ Weselu „ rozprawia się z ludomanią, wyszydza ją. Ukazuje dwa światy; świat mieszczaństwa i chłopów, które są bardzo zróżnicowane i odmienne. Niemożliwe jest połączenie się tych dwóch warstw społecznych, gdyż różnice w mentalności i spojrzeniu na świat są przeogromne. Inteligencja ludomanię traktuje jako kolejną modę, kolejny sposób na rozrywki, jej wiadomości o warstwie chłopskiej są bardzo pobieżne i powierzchowne. Opinie inteligencji o chłopach są mylne, okazuje się, że mieszczanie nie znają w ogóle chłopów. Ludność wiejska w zderzeniu ze światem miasta nie czuje się gorsza od inteligencji, a także, co jest ważniejsze nie czuje respektu i nie szanuje jej. Poeta w dramacie zwraca uwagę czytelnika na to, że inteligencja traktuje ludomanię bardziej jako egoistyczne zachowanie niż mające służyć zjednoczeniu społeczeństwa polskiego. Fascynacja ludem jest jednak bardzo powierzchowna i płytka, bohaterami dramatu są przedstawiciele różnych warstw społecznych, chatę, w której odbywało się przyjęcie możemy traktować jako Polskę. Dramat „ Wesele „ porusz problematykę narodowo-wyzwoleńczą, która ukazana jest w sposób realistyczny i symboliczno-fantastyczny.