Stosunek człowieka do świata zmieniał się na przestrzeni wieków. Wiele czynników wpłynęło (i nadal ma) na kształtowanie się poglądów ludzi. Poszczególne epoki, a także tworzona za ich życia literatura i sztuka odzwierciedlają różne światopoglądy. Ukształtowali ludzkie postacie i stworzyli modele do naśladowania. Poszczególne epoki budowały swoje ideologie w oparciu o przeciwieństwo do poprzedniej epoki, często opierając się na epoce wcześniejszej niż poprzednia.

ŚREDNIOWIECZE

Cechą charakterystyczną średniowiecza był teocentryzm, czyli stawiając Boga w centrum kultury, literatury, sztuki i filozofii, był najwyższą wartością. Religijny światopogląd miał wpływ na wszystkie dziedziny życia, stąd wątki rozwijane w sztuce najczęściej odwoływały się do Biblii lub działalności Kościoła. Dzieła te wywarły bezpośredni wpływ na czytelnika, prezentując, a nawet zastępując je postaciami godnymi naśladowania lub potępienia, wskazując na konkretne wzorce i ideały prowadzące do świętości.

Największym ideałem w średniowieczu był święty, aw pierwszych wiekach średniowiecza najlepiej było dla niego być świętym – ascetą. Filozofia św. Augustyna, który promował prymat wiary nad rozumem. Ta filozofia postawiła człowieka na granicy bytu między aniołami i zwierzętami. Osoba ludzka jest rozdarta wewnętrznie, ponieważ istnieje konflikt między dobrem a złem, między duszą a ciałem. Augustyn widział szczęście w medytacji, w poznaniu Boga i własnej duszy.

Filozofia św. Tomasza z Akwinu. Pod wpływem tej filozofii w XIII wieku nastąpił przełom w światopoglądzie średniowiecznych ludzi, ich stylu życia. Głosił harmonię, racjonalny porządek świata, strukturę stworzoną przez Boga, w której każdy element ma swoje miejsce (koncepcja drabiny bytów). Najważniejszą rzeczą w tej filozofii jest przezwyciężenie i przezwyciężenie dwoistości ciała i duszy.

Inną filozofię stworzył św. Franciszek, a jej głównymi zasadami były miłość, radość i ubóstwo. Miłość jest podstawą wiary, jest miłością do każdej żywej istoty jako brata i siostry. Twierdził, że człowiek jest wolny i szczęśliwy tylko wtedy, gdy ma tylko to, czego potrzebuje do życia. Ktoś, kto ma fortunę, martwi się o niego, jest jego niewolnikiem. Życie św. Franciszka i jego towarzyszy znane było z anonimowego dzieła Św. Franciszek.

W literaturze świętego np. W Legendzie św. Alexius. Bohater po ślubie składa ślub czystości, oddaje majątek biednym i opuszcza dom. Od 17 lat żyje skromnie, w ascezie, w izolacji, po czym wraca do ojczyzny, ale nie zostaje rozpoznany. Zanim umrze, pisze list, w którym wyjaśnia, kim był, a jego ciało ma cudowne właściwości lecznicze po śmierci.

Najwcześniejsze prace hagiograficzne w Polsce dotyczą świętych – męczenników, m.in. św. Wojciecha, mnicha pochodzenia czeskiego, który zginął podczas podróży misyjnej do Prus. W XIII wieku pojawiły się prace o Stanisławie Szczepańskim, biskupie krakowskim, zamordowanym na rozkaz króla Bolesława Śmiałego w 1079 roku.

Świeckim wzorem bohatera był rycerz, człowiek obdarzony niezwykłymi walorami militarnymi, a jednocześnie wasal oddany swojemu władcy. Ideał rycerski nie był oderwany od ogólnego teocentryzmu. Tutaj jednak na pierwszy plan wysuwa się pojęcie honoru, oczywiście połączone z absolutną wiernością Bogu. Tylny bohater Pieśni Rolanda ginie w bohaterskiej bitwie z niewiernymi Saracenami. Roland jest wierny Bogu i władcy do ostatnich chwil.

W dziełach świeckich znajduje się też moralizatorska praca Słoty O zachowaniu przy stole. Autor zachodnich manier i chciał je wprowadzić w Polsce. Krytykuje „siedzenie jak wół”, brudne ręce, szybkie jedzenie. Szlachta powinna dbać o kulturowe zachowania przy stole, zwłaszcza gdy są w obecności kobiet.

Jednym z wiodących trendów renesansu był humanizm, uznający człowieka za najwyższą wartość. Myślą przewodnią tej epoki nie był już teocentryzm, wręcz przeciwnie – antropocentryzm. Zdolności poznawcze człowieka, jego zachowanie i szczęście stały się podstawą wszystkich systemów ideologicznych. W początkowej fazie głosił takie hasła jak carpe diem czy homo sum – humani nil a me alienum esse puto. Ideały to piękno, harmonia i harmonia. Artystom zależało na doczesnej i pośmiertnej sławie oraz o przełamaniu bezimienności. Potwierdzili życie, byli przekonani, że pełnię życia można osiągnąć w tym życiu (Fajnie jest oszaleć, kiedy trzeba)

Dziennikarstwo renesansowe ma wiele twarzy, prezentuje różne modele myślenia, różne przekonania polityczne. Ich wspólnym mianownikiem jest to, że każdemu zależy na dobru państwa i szczęściu jego obywateli.

Wieś i życie ziemianina jako przedmiot poezji to przejawy nowych czasów. Średniowieczna poezja i średniowieczne pisma gloryfikowały czyn świętego i czyn rycerza. Taki był też system wartości i hierarchia ważności czasu: służba Bogu i służba rycerska. Od połowy XV wieku wszystko to zaczęło się znacząco zmieniać. Najpierw w ekonomii, potem polityce i kulturze. Rycerz zamienił się w właściciela ziemskiego. Właściciel ziemski stał się nowym człowiekiem, początkowo nowym zawodem, ale wkrótce także nową wartością: społeczną, ideologiczną, kulturową, wreszcie moralną. Literatura szlachecka XVI wieku towarzyszy wszystkim tym przemianom, jest ich świadectwem i obrazem.

Wzorem dobrego gospodarza był Mikołaj Rej. Życie dobrego człowieka to pochwała dobrego życia na wsi, pierwsza część Zwierciadła … Według Reja życie człowieka przebiega zgodnie z biologicznymi cyklami przyrody: wiosna – dzieciństwo, lato – dorastanie, jesień – dojrzałość a potem starość – zima, śmierć. Każdy sezon odpowiada określonym działaniom na polu i w gospodarstwie. Dobry człowiek powinien wypełniać je najlepiej, jak potrafi, ale Rej nie zabrania pełnego korzystania z przyrody i krajobrazu, zachęca do rozrywki, pokazuje, jak wielką przyjemnością jest życie oszczędnego, oszczędnego i uczciwego człowieka.

Rej nie ogranicza się tylko do przedstawienia pozytywnych cech szlachty, ta warstwa społeczna krytykowana jest w Krótkiej rozprawie między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem. Obwinia szlachtę o hazard, zbytki, prywatę, rozrzutność, obojętność wobec ojczyzny.

Kochanowski propagował życie na łonie natury czyli pochwalał życie na wsi ( Pieśń świętojańska o sobótce ). Przedkładał życie wiejskie nad podróżnicze i miejskie. Wieś określano jako miejsce spokoju, stabilizacji i kształtowania się wartości moralnych. Tylko tam osiągalne jest szczęście, wieś umożliwia odnalezienie człowiekowi szczęścia.

Większość idylli idealizowała swoich bohaterów i ich życie, choć nie zawsze. Piosenka Żeńcy Szymona Szymnonowica daje niekonwencjonalny obraz wsi. Oluchna i Pietrucha ciężko pracują i pilnują ich okrutny starosta.

Inny wzorzec, który powstał w okresie renesansu, był związany z życiem dworskim. Pisał o tym Łukasz Górnicki w utworze Dworzanin polski, skomponowanym w formie dialogów między postaciami historycznymi. O ideale dworzanina – rycerza szanującego szlachtę, wykształconego, dbającego o wytworne maniery i piękno mowy, a także znajomość sztuki i muzyki, mówią gwiazdy polskiego dworu. Nie szczędzą jednak krytyki ze strony tych Polaków, którzy łatwo ulegają zagranicznym modom.

Dziełem polskiego renesansu jest także praca O doskonaleniu Rzeczypospolitej, w której autor (Andrzej Frycz Modrzewski) przedstawia swoje refleksje na temat stereotypów myślenia Polaków i rozumienia sensu istnienia. Bronił też praw chłopów, krytykując istniejące stosunki społeczne w kraju. Domagał się równości społecznej i prawnej dla wszystkich państw, ale jego idee nie znalazły poparcia w kraju. Modrzewski znalazł swojego następcę w osobie Piotra Skargi, który w podobny sposób spojrzał na sprawy społeczne i domagał się większych praw dla krajów innych niż szlachta. Przedstawia sześć chorób społecznych i głosi wizję upadku, politycznego nieszczęścia, które grozi Polsce. Idee tych twórców odżyły dopiero w XVIII wieku.

Kolejną pracą krytykującą rzeczywistość i panujące wówczas stosunki jest wspomniana krótka rozprawa … Autorka krytykuje wyzysk chłopa przez Kościół i władzę.

Jan Kochanowski pisze piosenkę V o dewastacji Podola przez Tatarów. Wreszcie poeta mówi o powinności obywatela wobec państwa. Nie powinien żałować pieniędzy na wojsko, powinien być ofiarny, gdy kraj jest w potrzebie. wywołania:

Skujmy talerze na talary, skujmy,

A żołnierzowi pieniądze gotujmy!

Kochanowski w Odprawie posłów greckich przedstawia przeciwstawne wzorce zachowań. Antenor jest przykładem pozytywnego obywatela – patrioty, dbałego o losy państwa. Ten wzór jest pożądany i godny propagowania i naśladowania. Postacią negatywną jest Aleksander, który kieruje się własnym, egoistycznym interesem. Z jego przyczyny dramat kończy się źle, Troja upada, ta historia jest ostrzeżeniem dla Polski.

BAROK

W epoce baroku powraca próżność nad próżnością – Vanitas vanitatum et omnia vanitas.

Daniel Naborowski w swojej pracy Cnotliwe chrząknięcie na wszystko pokazuje, że różne ziemskie wartości, do których głupi człowiek przywiązuje wagę, są niczym – drogi pałac, pyszne jedzenie, kobiece piękno, bogactwo i szlachetne metale, popularność, pozycja – wszystko to przemija. nietrwałe, wszystko jest marnością.

W baroku ideałem był szlachcic – sarmata. Specyficznym przykładem z okresu baroku jest sam Pasek – autor i bohater Wspomnień. Sarmata kojarzy się z dumną szlachetną, dumną, odważną, ale wojowniczą, skłonną do walki i miodu, kultywującą tradycję.

Model szlachecki był nie tylko modelem świeckim, prawdziwy Sarmata był także dobrym katolikiem. Chrześcijańskie ideały stały się płytkie i prymitywne. Bohater Pamiętników często chodzi do kościoła, uczestniczy w pielgrzymkach, składa ofiary, ale jednocześnie prowadzi karczmy w cudzych domach, pije i dręczy swoich poddanych.

OŚWIECENIE

Nie widać ideału

Chudy literat (Adama Naruszewicza) to biedny uczony, wydawca i twórca ksiąg, który użala się swojemu rozmówcy, że obrał trudne i niedochodowe rzemiosło, gdyż ksiąg nikt nie chce ani czytać, ani kupować. Nic dziwnego, że król przykładał szczególną uwagę do nauki i kultury. Nie chcą czytać ani księża, ani szlachta. Szlachta jest „wszystkowiedząca”, pyszna i dumna ze swojego rodowodu.

Postać Mikołaja Doświaczyńskiego (Ignacego Krasickiego) po powrocie do kraju prezentuje ideał oświeconego człowieka. Jest mądry, życie nauczyło go wiele, własnym doświadczeniem poznał wartość ludzkich postaw, filozofii. Stał się dobry, wrażliwy na krzywdę ludzką, czuje się zobowiązany do dbania o tych, którzy są od niego zależni.