U źródeł poetyki średniowiecza leży teocentryczny system estetyki głoszący prym dóbr duchowych nad materialnymi. Ważniejsza staje się więc materia literacka: temat, problem, idea, natomiast sposób przedstawienia jest drugoplanowy. Albowiem twórca najpierw powziął myśl, a dopiero potem dał jej kształt słowny. Domagano się zatem od literatury doniosłości podjętego problemu oraz zgodności idei z zasadami moralności i z prawdą.

Za główną kategorię poetyki średniowiecznej, konstytutywną wręcz dla całej, zwykło się uważać alegorię. Zgodnie z teocentrycznym przekonaniem wieków średnich wszystko, co zmysłowe i jawne (dostrzegalne, uchwytne, empiryczne) posiada o tyle sens i wartość, o ile wskazuje na to, co pozazmysłowe, ukryte i boskie (a więc leżące poza bezpośrednim doświadczeniem człowieka). O alegorii mówimy wówczas, gdy jakiś znak językowy (np. paw = pycha) stale zastępuje określone pojęcie. Alegoria może być także rozbudowanym zespołem motywów (postać, wydarzenie, fabuła).

W średniowieczu alegoria posiada charakter głęboko dydaktyczny: za pomocą konkretnego obrazu słownego przedstawiano abstrakcyjne prawdy filozoficzne, egzystencjalne i moralne. Przykładem może posłużyć Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Abstrakcyjna treść pojęcia śmierć”, problematyka przemijania, nieruchomości końca żywota ludzkiego, znikomości dóbr doczesnych – te wszystkie idee zostają zawarte w alegorycznym wizerunku kobiety-szkieletu okrywającego resztki ciała w stanie rozkładu prześcieradłem-chustą, trzymającej kosę w dłoni.

Idealizacja określonych elementów struktury dzieła literackiego wynikała z parenetyczno-dydaktycznych założeń kultury artystycznej średniowiecza. Twórcom zależało na pokazywaniu sytuacji wzorcowych, nie pozostawiających wątpliwości, co do stycznego i światopoglądowego sensu literackiej wypowiedzi. Roland, aby móc ucieleśnić wzór rycerza idealnego, został obderzony przez średniowiecznego pisarza zespołem cech, które w takim skupieniu i doskonałości w realnym życiu byłyby nieosiągalne. Bohater średniowiecznej epiki rycerskiej charakteryzuje się nie tylko najgodniejszymi właściwościami ducha, ale również i fizyczna kondycja wyróżnia go spośród wasali Karola Wielkiego; jest bowiem najmężniejszym i najsilniejszym, najsprawniej i najskuteczniej włada bronią

Skupienie cech doskonałych w jednym bohaterze – idealizacja postaci, będzie również charakteryzowała średniowieczne legendy o świętych. Asceta, postać służąca parenezie i celom dydaktycznym, uosabiał zespół tych właściwości duchowych, które były pożądane z punktu widzenia religijnej moralności i światopoglądu. Ośrodkiem kompozycji utworu średniowiecznego bywa także kontrast. No ogół dotyczy on postaci. Dzielnemu, szlachetnemu Rolandowi zostaje przeciwstawiony zdrajca Ganelon, prawości i dobru złotowłosej Izoldy – podstępne knowania jej ciemnowłosej imienniczki. Kontrast może także dotyczyć kondycji bohatera i wybranej przez niego drogi życia. Bogaty, dobrze urodzony Aleksy staje się żebrakiem i wiedzie żywot nędzarza. Niekiedy kontrast pojawia się jako sposób przekazywania tendencji autorskiej. W polskim zabytku językowym z I połowy XV w. Skardze umierającego” śmiertelnie chory bohater uświadamia sobie kontrast pomiędzy własnym grzesznym, pełnym zła życiem, a wieczną chwałą nieśmiertelności, jaką daje Bóg.