Literatura każdej epoki przedstawia określone wzorce osobowe, które reprezentują określone poglądy, sposób myślenia i zachowania. W literaturze średniowiecznej widzimy ideał rycerza oraz średniowiecznego ascetę. W epoce renesansu, pojawia się model życia szlachcica ziemianina, a także dworzanina. Barok i oświecenie przynoszą krytykę szlacheckiego sarmatyzmu, a romantyzm kreuje postać szlacheckiego rewolucjonisty, bojownika o wolność ojczyzny.

W epoce pozytywizmu, w literaturze polskiej, pojawia się postać inteligenta. To zapewne związane z podstawowym hasłem tej epoki, jakim było hasło pracy u podstaw. W roku 1873, Aleksander Świętochowski sformułował ten postulat na łamach „Przeglądu Tygodniowego”, rozumiejąc go jako obowiązek nawiązywania przez ziemiaństwo, księży i inteligencję kontaktów ze wsią, pomaganie w działaniu wiejskim samorządom oraz szerzenie oświaty przez zakładanie szkółek przy dworach. Poprzez podniesienie kultury umysłowej miała się podnieść świadomość narodu.

Hasło to znalazło odzwierciedlenie w literaturze epoki. W noweli Elizy Orzeszkowej „A.B.C”, Joanna Lipska, córka nieżyjącego już nauczyciela, mieszka w „wielkim mieście wielkich Niemiec”. Ojciec, uczestnik powstania styczniowego, po jego upadku został pozbawiony prawa wykonywania zawodu i wkrótce zmarł. Joanna pozostawała na utrzymaniu brata, skromnego urzędnika, toteż z radością przyjęła propozycję kilku robotniczych rodzin, aby zajęła się ich dziećmi. Z zapałem podjęła pracę, ale w niedługim czasie otrzymała wezwanie do sądu, oskarżona o to, że prowadzi szkołę bez pozwolenia władz. Uniknęła więzienia tylko dzięki kaucji wpłaconej przez brata. Najmniejsza z uczennic nie chciała zrozumieć, że musi odejść, a Joanna nie miała siły jej wyprosić. Znów rozbrzmiewały w jej małej izdebce słowa dziecka, które czytało: a.b.c.

Reprezentantem inteligencji można uznać jednego z bohaterów „Lalki” Juliana Ochockiego. Był to człowiek nieprzeciętnie zdolny, konstruktor i wynalazca, który pragnął, aby efekty jego badań naukowych służyły ogółowi ludzkości i dały początek nowej cywilizacji.

W literaturze każdej epoki pojawiają się pewne wzorce osobowe, reprezentujące określone poglądy, zachowania i style życia. Postacie literackie często stają się inspiracją dla czytelników, którzy chcą naśladować ich pozytywne cechy i ideały. W powieści „Nad Niemnem” autorstwa Elizy Orzeszkowej, reprezentantem młodej inteligencji jest Witold Korczyński, syn Benedykta, uczeń szkoły rolniczej. Wychowany w duchu pozytywizmu, Witold stara się zrealizować jego ideały, przekazując swoją wiedzę chłopom i broniąc rodzinę Bohatyrowiczów. Dzięki jego wysiłkom udaje mu się załagodzić konflikt ojca z zaściankiem i zaproponować demokratyczne zmiany w rolnictwie.

Jednak w epoce Młodej Polski pojawiła się krytyka inteligenckiego posłannictwa, które nie przynosiło oczekiwanych rezultatów. W noweli „Siłaczka” Stefana Żeromskiego autor ukazuje, że nawet jednostka tak szlachetna jak Stasia Bozowska, która nieustannie dążyła do celu i zachowała wierność swoim ideałom, może ponieść klęskę.

Na przełomie wieków XIX i XX powstała idea inteligenckiego prometeizmu, reprezentowana przez postać działacza-społecznika, który odrzucał dostatek i ciepło rodzinnego domu w imię służby społecznej. Przykładem takiej postaci jest doktor Tomasz Judym z powieści „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego, syn warszawskiego szewca pijaka. Pasjonując się pracą społeczną, marzył o poprawie życia biedoty i rozpoczął walkę z nędzą. Na warszawskim odczycie pragnął uświadomić lekarzom panującą nędzę i brak sprawiedliwości społecznej, atakując ich za ich związki z ludźmi bogatymi.

Postacie literackie nie tylko przedstawiają różne ideały i sposoby życia, ale również są ważnymi narzędziami do poznawania historii, kultury i społeczeństwa danego okresu. Czytanie dzieł literackich pozwala na lepsze zrozumienie przeszłości i odkrycie różnych punktów widzenia.

Zacznijmy od tego, że literatura każdej epoki wykreowuje pewne wzorce osobowe, które reprezentują określone poglądy, sposób myślenia i zachowania. Wśród tych wzorców można wymienić postacie, które reprezentują inteligencję. Jednym z przykładów jest Witold Korczyński z powieści „Nad Niemnem” autorstwa Elizy Orzeszkowej, który staje w obronie ideałów pozytywizmu i dąży do reformy rolnictwa oraz stosunków społecznych na wsi.

Jednakże epoka Młodej Polski przyniosła krytykę inteligenckiego posłannictwa, które nie przynosiło oczekiwanych rezultatów. Stefan Żeromski w noweli „Siłaczka” ukazał, że nawet jednostka, która jest szlachetna i uporczywie dąży do celu, tak jak Stasia Bozowska, może ponieść klęskę. Ponadto, w literaturze można odnaleźć postacie, które krytykują inteligencję, jak choćby Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu „Pisarze” czy Tadeusz Różewicz w dramacie „Kartoteka”.

Nie oznacza to jednak, że portret inteligenta w literaturze zawsze jest negatywny. Jednym z takich przykładów jest postać doktora Tomasza Judyma z powieści „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego, który odrzuca dostatek i ciepło rodzinnego domu w imię służby społecznej. Praca społeczna jest dla niego ważniejsza od szczęścia osobistego i założenia rodziny. Judym dąży do poprawy życia biedoty, atakuje nędzę, choroby, krzywdę i niesprawiedliwość społeczną. Jego bezkompromisowa postawa i wierność wyznawanym ideałom budzi podziw.

Z kolei w „Przedwiośniu” Stefana Żeromskiego przedstawiono negatywny portret inteligentów związanych z ruchem robotniczym. Bohaterka powieści, Ola Hanska, znała wielu działaczy socjalistycznych, którzy deklarowali walkę o prawa pracowników i wyzwolenie klas ubogich, ale w rzeczywistości dążyli do zdobycia władzy dla siebie. Wśród nich byli tacy, którzy w imię idei byli gotowi poświęcić innych, a nawet życie, ale nie mieli pojęcia o codziennych problemach robotników i nie byli w stanie zrozumieć ich rzeczywistości.

Literatura każdej epoki kreuje pewne wzorce osobowe i przedstawia postacie, które reprezentują określone poglądy i sposoby zachowania. Inteligenci w literaturze często byli przedstawiani jako osoby o szlachetnych ideałach i pasji służby społeczeństwu, ale równie często spotyka się krytykę tego środowiska, które lekceważyło chłopów, dążyło do władzy dla siebie, a nie zawsze było w stanie zrozumieć rzeczywistość innych warstw społecznych.

W „Weselu” Wyspiański przedstawia intelektualistów jako ludzi oddzielonych od rzeczywistości i pełnych pozorów i fałszu. Stosunek inteligencji do chłopstwa jest pełen niechęci i lekceważenia, co Gospodarz wyraża ostro atakując zebranych gości z miasta. Artyści, reprezentujący dekadencję lub ludomanię, nie są w stanie dać hasła, czego oczekują od nich chłopi, ani stanąć na czele walki o wolność. Zamiast tego, poruszają się sennie w rytm muzyki Chochoła, który śpiewa o złotym rogu i czapce z piórami, podczas gdy Jasiek próbuje wołać do walki, ale nikt go nie słyszy.

To wszystko pokazuje, że w polskiej literaturze istnieją różne wizerunki inteligencji, zarówno pozytywne, jak i negatywne. Niektóre postaci reprezentują dążenie do ideałów i poświęcenie dla służby społecznej, podczas gdy inne ukazują skłonność do zdrady, korupcji i dwulicowości. Nie można więc mówić o jednoznacznym portrecie polskiej inteligencji, lecz o wielości jej wizerunków, które odzwierciedlają różnorodne cechy i zjawiska zachodzące w polskim społeczeństwie.

Podsumowując, portret inteligenta w literaturze może przybierać różne formy i kierunki, od pozytywnych do krytycznych. Jednakże każda epoka i każdy pisarz przedstawiają w swoich dziełach własne spojrzenie na tę postać, co daje nam możliwość zrozumienia różnych perspektyw na ten temat.