W literaturze kategoria czasu kształtuje fabułę, dynamikę postaci i strukturę narracji. Czas w literaturze epickiej i dramatycznej różnych epok jest używany w różny sposób, co wpływa na to, jak ludzie postrzegają i interpretują utwory. Twórcy, manipulując czasem, mogą tworzyć nowe rodzaje sztuki, które zmieniają postrzeganie rzeczywistości przez czytelników, a także tworzyć napięcie i akcję. Pomysł czasu był stosowany w różnych epokach literatury, co widać w dziełach epickich i dramatycznych.

W literaturze klasycznej i renesansowej, zwłaszcza w dramacie antycznym i elżbietańskim, czas był przedstawiany jako ciągła linearna ciągłość podporządkowana zasadom jedności akcji, miejsca i czasu. Przykładem może być dramat antyczny. Arystoteles zdefiniował zasadę jedności czasu w swojej „Poetyce”. Jej zdaniem, aby uzyskać bardziej realistyczny efekt przedstawienia, akcja dramatu powinna rozgrywać się w ciągu jednej doby. Najlepszym przykładem zastosowania tej zasady jest „Król Edyp” Sofoklesa. Akcja utworu toczy się w jednym miejscu i w krótkim czasie, co wzmacnia napięcie i przyciąga uwagę widza do dramatycznych wydarzeń, które towarzyszą odkrywaniu tożsamości Edypa. Tak ograniczony czas zmusza bohaterów do szybkiego działania, a historia staje się bardziej intensywna, co zwiększa dramat przekazu.

W przeciwieństwie do dramatów Szekspira, które są związane z renesansem, czas jest bardziej elastyczny. Czas w „Makbecie” odgrywa ważną rolę w tworzeniu atmosfery nieuchronnego upadku bohatera. W „Makbecie” czas jest nie tylko jednostką pomiarową, ale także narzędziem przeznaczenia, które ciągle popycha tytułową postać ku katastrofie. Proroctwa wiedźm dotyczące przyszłości Makbeta przedstawiają czas jako coś, co jest zarówno przewidywalne, jak i deterministyczne – wszelkie działania Makbeta prowadzą do wypełnienia przepowiedni. W rezultacie czas w tym dramacie pełni rolę fatalistyczną, podnosząc wiarę w nieuchronność losu.

Kategoria czasu w literaturze epickiej romantyzmu była również istotna, często związana z nostalgią za przeszłością i próbą ucieczki od rzeczywistości. W „Panu Tadeuszu” Adam Mickiewicz czasami używa złożonych technik. Niezależnie od tego, że akcja eposu rozgrywa się w ciągu kilku dni, wspomnienia i odniesienia do przeszłości odgrywają kluczową rolę w tworzeniu nostalgicznej wizji Litwy i dawnej Rzeczypospolitej. W rezultacie czas w „Panu Tadeuszu” ma dwa wymiary: teraźniejszość przedstawia rzeczywiste wydarzenia, a przeszłość przedstawia idealny świat szlachecki. Retrospekcje i idealizowanie dawnej Litwy pomagają pokazać wewnętrzne pragnienia bohaterów i autora, który tworzy mit o utraconym świecie dzieciństwa i młodości, będąc na emigracji.

Wraz z postępem modernizmu i literatury awangardowej w XX wieku literatura ulega jeszcze większym zmianom. W monumentalnym cyklu „W poszukiwaniu straconego czasu” Marcel Proust całkowicie obala tradycyjną koncepcję czasu linearną. Czas w powieści Prousta przekształca się w subiektywną kategorię związaną z pamięcią i osobistymi doświadczeniami autora. Wspominając przeszłość, narrator rekonstruuje swoje życie, ale te wspomnienia są rozbieżne, niespójne, a czasami mgliste, co pokazuje trudność z uchwyceniem czasu. Proust podważa więc tradycyjne rozumienie czasu jako linearnego ciągu wydarzeń, sugerując, że czas jest kategorią subiektywną, która zależy od pamięci i doświadczeń każdego człowieka.

Dramatura XX wieku, zwłaszcza dramaty absurdalne, stosowała podobne eksperymenty z czasem. Samuel Beckett, autor „Czekając na Godota”, wykorzystuje czas w sposób innowacyjny. W tym dramacie czas wydaje się stać w miejscu. Bohaterowie czekają na pojawienie się tajemniczego Godota, ale czas jest niepewny i wydarzenia powtarzają się nieustannie. W ten sposób Beckett podkreśla bezcelowość i absurdalność ludzkiego istnienia, tworząc wrażenie zamknięcia w pętli czasowej. W „Czekając na Godota” czas przestaje służyć do budowania fabuły, a zamiast tego służy do pokazania bezsensu i powtarzalności życia.

Koncepcja czasów równoległych pojawiła się również w literaturze XX wieku, szczególnie w książkach Williama Faulknera, zwłaszcza w „Wściekłości i wrzasku”. Faulkner wprowadza do literatury metodę strumienia świadomości, która pozwala na realizację wielu planów czasowych jednocześnie. Czas narracyjny w powieści jest niespójny i niespójny; bohaterowie przeżywają tylko jeden moment w przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. W ten sposób Faulkner przedstawia subiektywne doświadczenia ludzi z czasem. Pokazuje to, że w literaturze istnieje wątpliwość co do obiektywności czasu.

Termin „czas” jest również ważny w polskiej literaturze współczesnej. W swojej powieści „Bieguni” Olga Tokarczuk podejmuje temat czasu w kontekście podróży i ruchu. W tej powieści czas jest płynny i subiektywny, a bohaterowie przechodzą przez różne epoki i rzeczywistości. Tokarczuk, podobnie jak Proust, krytykuje konwencjonalne rozumienie czasu jako ciągłego strumienia, proponując, że czas może być osobistym doświadczeniem związanym z ruchem i przestrzenią.

Podsumowując, zmieniające się podejście twórców do samej istoty czasu oraz jego wpływu na fabułę i postaci widać w różnych sposobach wykorzystywania kategorii czasu w literaturze epickiej i dramatycznej. W literaturze współczesnej czas jest elastyczny, subiektywny i często fragmentaryczny, podczas gdy w literaturze klasycznej czas był linearny i podporządkowany zasadom jedności. Manipulowanie czasem pozwala twórcom przeprowadzać formalne eksperymenty, a także bardziej szczegółowo przedstawiać wewnętrzne przeżycia bohaterów i podkreślać ogólne pytania o naturę ludzkiego istnienia.