W literaturze parabola i dokument to dwa odrębne sposoby przedstawiania rzeczywistości. Oba odzwierciedlają różne podejścia do ukazywania prawdy, zarówno subiektywnej, jak i obiektywnej. Celem dokumentu, który opiera się na faktach i rzeczywistości empirycznej, jest przedstawienie jak najwierniejszej sytuacji, miejsca lub postaci. W przeciwieństwie do paraboli, która jest przypowieścią o znaczeniu symbolicznym, alegoria jest używana do przedstawienia głębszych prawd moralnych, filozoficznych lub społecznych. W literaturze obie te formy pojawiają się i działają na różnych poziomach przekazu, dając czytelnikom różne sposoby rozumienia świata.

Książki Hanny Krall, zwłaszcza jej reportaż „Zdążyć przed Panem Bogiem”, są klasycznym przykładem literatury dokumentalnej. W swojej książce Krall przedstawia rozmowy z przywódcą powstania w getcie warszawskim, Markiem Edelmanem. Książka ta, będąca zapisem prawdziwych wspomnień, służy jako świadectwo historyczne, które ma na celu odkrycie prawdy o tragicznych wydarzeniach Holocaustu. Jest to ważny dokument, ponieważ opiera się na relacji osoby bezpośrednio zaangażowanej w wydarzenia; dzięki temu przekazuje czytelnikom doświadczenie, które mogą uznać za prawdziwe i wiarygodne. W reportażach takich jak „Zdążyć przed Panem Bogiem” autor stara się przedstawić rzeczywistość bez wprowadzania w błąd lub interpretacji, pozostawiając fakty sobie. Poprzez swoją twórczość Krall dąży do tego, aby prawda historyczna została zapamiętana, a ludzka cierpliwość, odwaga i heroizm pozostały w pamięci przyszłych pokoleń.

Jako gatunek, parabola posługuje się fikcją i symboliką, aby przekazać uniwersalne prawdy, w przeciwieństwie do literatury dokumentalnej. „Proces” Franza Kafki jest doskonałym przykładem tego rodzaju literatury. Powieść opowiada o losach Józefa K., który zostaje niesłusznie oskarżony o nieokreślone przestępstwo i jak jego losy zmieniają się w rzeczywistość. Chociaż fabuła utworu jest fikcyjna, rzeczywistość przedstawiona w nim jest inna niż przedstawiona w utworze. Tekst ten staje się jednak symboliczną opowieścią o absurdzie biurokracji, odizolowaniu jednostki i niemożności znalezienia sensu w skomplikowanym, często opresyjnym systemie społecznym. W przeciwieństwie do literatury dokumentalnej, Parabola Kafki wykorzystuje wyrafinowaną alegorię, aby skłonić czytelnika do refleksji nad losem jednostki w społeczeństwie. W ten sposób parabola pobudza wyobraźnię, a jej siła tkwi w ambiguitetie i symbolizmie.

„Dżuma” Alberta Camusa to kolejny przykład paraboli. Chociaż na początku powieść opowiada o epidemii dżumy w mieście Oran, w rzeczywistości jest to metafora systemu totalitarnego i walki człowieka z niesprawiedliwością i śmiercią. Camus, podobnie jak Kafka, wykorzystuje parabolę do przedstawienia bardziej filozoficznych problemów dotyczących ludzkiej egzystencji. W „Dżumie” miasto, które zostało dotknięte epidemią, przekształca się w mikroświat, w którym pojedyncze postaci odzwierciedlają różne perspektywy zła, cierpienia i śmierci. Camus nie opiera się na relacjach z rzeczywistych wydarzeń; raczej tworzy ogólną narrację, której znaczenie wykracza poza określony czas i miejsce. W odróżnieniu od reportażu, który ma na celu wierne oddanie rzeczywistości, parabola Camusa jest próbą uchwycenia esencji ludzkiej kondycji w sposób symboliczny i filozoficzny.

Możemy porównać te dwa sposoby przedstawiania rzeczywistości – dokument i parabolę – i zauważyć, że mimo że obie mają na celu uchwycenie prawdy o świecie, ich cele i funkcje są odmienne. Dla pisarzy literatury dokumentalnej, takich jak Hanna Krall, oddanie faktów, świadectwo przeszłości i dążenie do wierności rzeczywistości są kluczowe. Książka ta umożliwia czytelnikowi bezpośredni kontakt z rzeczywistymi wydarzeniami, jednocześnie angażując ich emocjonalnie i informując. W literaturze parabolicznej, takiej jak w dziełach Kafki i Camusa, autorzy odchodzą od dosłowności i rzeczywistości, aby przedstawić ogólne prawdy o ludzkiej egzystencji, życiu i zmaganiach. Parabola pozwala czytelnikowi samodzielnie zrozumieć.

Nie oznacza to jednak, że parabola i dokument nie mogą współistnieć jako jedno dzieło. Przykładem jest proza Ryszarda Kapuścińskiego, który w swoich reportażach, takich jak „Cesarz” czy „Szachinszach”, łączy elementy dokumentu i paraboli. Niezależnie od tego, że opiera się na faktycznych wydarzeniach i postaciach, Kapuściński dodaje swojej prozie uniwersalny wymiar, pokazując problemy władzy, autorytaryzmu i społecznej niesprawiedliwości w sposób symboliczny. Chociaż opiera się na konkretnej rzeczywistości, jego opisy rzeczywistych zdarzeń nabierają cech paraboli, której celem jest uchwycenie szerszego, filozoficznego kontekstu. Podobnie jak dokumentaliści, Kapuściński dąży do przedstawienia faktów, ale aby nadać swojej twórczości głębsze znaczenie, korzysta z literackich technik paraboli.

Podsumowując, dokument i parabola to dwa różne sposoby przedstawiania rzeczywistości, które zapewniają czytelnikowi odmienne spojrzenie na świat. Podczas gdy parabola próbuje uchwycić uniwersalne prawdy o ludzkiej egzystencji za pomocą alegorii i fikcji, dokument oparty na faktach ma na celu wierne oddanie rzeczywistości. W literaturze można znaleźć oba te sposoby przedstawiania rzeczywistości. Chociaż mają różne formy, wspólnie pomagają nam lepiej zrozumieć nasz świat.