Wynikający z burzliwej historii relacji polsko-rosyjskich, obraz Rosjan w literaturze polskiej jest bogaty, złożony i różnorodny. Przez wiele wieków Polacy i Rosjanie znajdowali się na przeciwnych biegunach kulturowych i politycznych. To miało znaczący wpływ na to, jak Rosjanie są przedstawiani w polskiej literaturze. Wizerunki te powstały na przestrzeni wielu wieków i były kształtowane przez określone wydarzenia historyczne, takie jak rozbiory, powstania narodowe i czasy PRL. Często były one emocjonalne, odzwierciedlając trudne relacje między tymi dwoma narodami, które były naznaczone walką o niepodległość Polski, walką o kontrolę nad Rosją i w konsekwencji negatywnym postrzeganiem wschodniego sąsiada. Jednak w niektórych utworach literackich pojawiały się bardziej zróżnicowane, pozytywne obrazy Rosjan, przedstawiając ich jako ludzi zdolnych do przyjaźni i współczucia, mimo że nie byli poddawani polityce imperialnej państwa. W tym eseju omówiono wybrane przykłady wizerunków Rosjan przedstawionych w literaturze z różnych epok, począwszy od literatury romantycznej aż po twórczość współczesną.

„Dziady” Adama Mickiewicza, zwłaszcza część trzecia, są jednym z najbardziej znanych obrazów Rosjan w polskiej literaturze romantycznej. Utwór ten, naznaczony doświadczeniami represji carskich po powstaniu listopadowym, przedstawia Rosjan głównie jako oprawców, bezdusznych urzędników i obrońców systemu imperialnego. Scena więzienna, w której pojawiają się rosyjscy urzędnicy i zły Nowosilcow, jeden z carskich urzędników odpowiedzialnych za prześladowanie polskich patriotów, jest główną sceną tego wizerunku. Nowosilcow jest symbolem okrucieństwa i bezduszności rządu rosyjskiego, a jego postać odzwierciedla opresyjny charakter imperium rosyjskiego. W „Dziadach” Rosjanie są przedstawiani jako części bezwzględnego systemu, a nie jako indywidualni ludzie z uczuciami. Chociaż nacechowane emocjonalnie, to uogólnienie odpowiadało doświadczeniom wielu Polaków, którzy byli świadkami okrutnych represji przeprowadzanych przez carską Rosję.

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza to kolejny ważny przykład literatury romantycznej, w której pojawia się wizerunek Rosjan. Chociaż obraz Rosjan jest nadal negatywny, w tej epopei narodowej jest nieco bardziej skomplikowany. Kapitan Ryków, rosyjski oficer przebywający na Litwie, jest przedstawiany jako zabawna i niezbyt groźna osoba. Wprawdzie pełni obowiązki wojskowe w służbie cara, ale nie jest szczególnie okrutny. Jest to Rosjanin o nieco naiwnym i prostym charakterze. Ponieważ Mickiewicz doświadczył traumy historycznej, jego postać wzbudza raczej współczucie niż nienawiść, co sugeruje, że był w stanie zachować pewien dystans wobec swoich rosyjskich przeciwników. Chociaż Ryków nie jest reprezentacją całego systemu ucisku rosyjskiego, jest tylko jednym z jego narzędzi i nie jest świadomy swojej roli.

Warto wspomnieć o „Lalce” Bolesława Prusa, która odnosi się do okresu pozytywizmu. W tej powieści przedstawiono wizerunek Rosjan, który odzwierciedla uwarunkowania społeczne i polityczne epoki, w której żyli bohaterowie. Chociaż nie odgrywają dużej roli, Rosjanie są postrzegani jako obca, wroga siła, która wpływa na codzienne życie warszawiaków. Chociaż nie są to główne tematy, czasami są przedstawiani jako korupcyjni urzędnicy. Wpływy polityczne dominacji Rosji na struktury społeczne są widoczne w „Lalce”, ale Prus nie koncentruje się na ich bezpośrednim oddziaływaniu na bohaterów, co sugeruje pewną neutralność w opisie tego tematu.

Obraz Rosjan w literaturze międzywojennej również się zmienia, ale nadal jest związany z wydarzeniami historycznymi, takimi jak wojna polsko-bolszewicka z lat 1919-1921. Postać Cezarego Baryki w powieści Stefana Żeromskiego „Przedwiośnie” pojawia się w Baku, w rodzinie rosyjsko-polskiej. Jego młodość przypada na okres rewolucji bolszewickiej, która zmieniła Rosję. W powieści Żeromskiego Rosjanie są przedstawieni jako zarówno entuzjastyczni rewolucjoniści, jak i bezwzględni bolszewicy. Na przykładzie matki Cezarego widać, jak rewolucja niszczy jednostki i rodziny, a Rosjanie są postrzegani negatywnie, zwłaszcza rewolucjoniści. Żeromski przedstawia Rosjan jako zagrożenie dla polskości, a bolszewizm jako niszczącą siłę, która zagraża ludzkiemu życiu i tradycyjnym wartościom.

W literaturze współczesnej przedstawiono bardziej złożoną perspektywę Rosjan, a relacje polsko-rosyjskie są badane z wielu perspektyw. Przykładem jest proza Ryszarda Kapuścińskiego, zwłaszcza reportaż „Imperium”, w którym pisarz opisuje swoje podróże po Związku Radzieckim. Zamiast jednoznacznie potępiać Rosjan, Kapuściński próbuje zrozumieć ich historię, kulturę i sposób myślenia. W „Imperium” Rosja jest przedstawiana jako zróżnicowane społeczeństwo, a nie jednolity naród. Jest to społeczeństwo, które w dużej mierze samo cierpi pod jarzmem własnego systemu politycznego. Kapuściński pokazuje, że Rosjanie są również ofiarami totalitaryzmu, co nadaje ich wizerunkowi w polskiej literaturze bardziej humanitarny charakter. Jeśli chodzi o krytykę rosyjskiego imperializmu, jest ona bardziej wyważona i oparta na głębokiej analizie historycznej i politycznej.

Na koniec warto wspomnieć o literaturze współczesnej, która często odnosi się do Rosji w kontekście najnowszych wydarzeń politycznych, takich jak konflikty zbrojne, wpływ Rosji na Europę Wschodnią i relacje po rozpadzie Związku Radzieckiego. Książki te próbują przedstawić Rosjan jako bardziej neutralnych ludzi, którzy często uczestniczą w większych procesach politycznych, niezależnie od swojej woli.

Podsumowując, obraz Rosjan w literaturze polskiej różni się w zależności od czasu i miejsca. Romantyzm przedstawiał Rosjan jako oprawców i narzędzia systemu represji; w pozytywizmie jednak ten obraz został nieco złagodzony, ale nadal dominował wątek wrogości politycznej. W literaturze współczesnej i międzywojennej pojawiały się bardziej skomplikowane i różnorodne portrety Rosjan, przedstawiające ich jako ofiary własnej historii i systemu. W ten sposób polska literatura odzwierciedlała nie tylko traumatyczne doświadczenia narodu, ale także próbowała zrozumieć swoje sąsiady, z którymi historia Polski była tak blisko powiązana.