W literaturze i sztuce Groteska jest ważną kategorią estetyczną, ponieważ łączy w sobie sprzeczne, dziwaczne, absurdalne i fantastyczne aspekty życia. Groteska często łączy poważne z komicznym, wzniosłe z zwyczajnym, tragiczne z komedią. Ukazuje rzeczywistość w sposób zniekształcony, przerysowany lub dziwaczny, zniekształcając znane formy i normy. Z tego powodu groteska nie tylko śmieszy czytelników, ale również skłania ich do refleksji nad rzeczywistością, człowiekiem i światem.

Począwszy od starożytnej literatury, przez średniowieczne moralitety i literaturę nowożytną, groteska była obecna w wielu nurtach i epokach literackich. Jeśli chodzi o groteskę, jej największy rozkwit nastąpił w XIX i XX wieku, gdy stała się odpowiedzią na upadek wartości i brak wiary w jednoznaczny sens istnienia. Warto zbadać, jak groteska jako kategoria estetyczna jest wykorzystywana w wybranych dziełach literackich i jakie funkcje pełni.

Autorstwo Witolda Gombrowicza, zwłaszcza jego powieść „Ferdydurke” (1937) jest jednym z najważniejszych przykładów groteski w literaturze polskiej. Doskonałym przykładem groteskowego opisu rzeczywistości jest ta powieść. Groteska jest używana przez Gombrowicza do stworzenia świata, w którym bohaterowie są zredukowani do karykaturalnych postaci, a rzeczy, które robią, wydają się absurdalne i irracjonalne. Groteska w „Ferdydurke” służy do krytyki norm, form i społeczeństwa, które utrudniają ludziom wykonywanie określonych ról. Motyw „upupiania”, czyli traktowania dorosłego człowieka jak dziecko, jest przykładem, który prowadzi do absurdalnych sytuacji, w których bohater nie jest w stanie wyjść z narzuconych mu warunków. Gombrowicz pokazuje, jak formy społeczne deformują prawdziwe istnienie człowieka, poprzez groteskowe przerysowanie zachowań bohaterów i ich relacji. Groteska Gombrowicza nie tylko rozśmiesza, ale przede wszystkim służy jako narzędzie do ujawnienia nieprawdy, sztuczności i hipokryzji ludzkiego życia.

Książki Michaiła Bułhakowa, zwłaszcza „Mistrz i Małgorzata” (1966) to kolejny przykład groteski w literaturze. Ponieważ zawiera wiele groteskowych elementów, książka ta łączy się z realistycznym opisem Moskwy lat 30. W XX wieku miały miejsce fantastyczne i dziwaczne wydarzenia. Pojawienie się diabła (Wolanda) i jego świty w Moskwie wprowadza elementy groteski i absurdu, które mają za zadanie zarówno rozśmieszyć czytelnika, jak i ujawnić rzeczywistość sowieckią. Ponieważ postacie, takie jak Azazello czy Behemot – diabelski kot, który mówi ludzkim głosem i pali cygara – są groteskowo zniekształcone, tworzą wrażenie chaosu i nierealizacji. Groteska w „Mistrzu i Małgorzacie” jest również filozofem, pokazując dualizm dobra i zła, życia i śmierci oraz relatywizm moralny w totalitarnym świecie.

W literaturze światowej Franz Kafka jest jednym z najbardziej znanych pisarzy. W swoich książkach, takich jak „Proces” (1925), czy „Przemiana” (1915), wykorzystuje groteskę do przedstawiania absurdalnej i zdehumanizowanej rzeczywistości. Główny bohater „Przemiany”, Gregor Samsa, budzi się pewnego dnia jako ogromny robak. Ta groteskowa metamorfoza przekształca się w metaforę odrębności jednostki we współczesnym społeczeństwie. Groteska Kafki przedstawia absurd życia, niemożność komunikowania się z innymi i bezradność człowieka wobec bezosobowych sił społecznych i instytucjonalnych. Groteska u Kafki odgrywa rolę zarówno egzystencjalną, jak i społeczną, wykorzystując ją do przedstawienia zguby jednostki w świecie pozbawionym logiki i sensu.

Sławomir Mrożek łączy komedię z tragizmem w swoich dramatach, takich jak „Tango” (1964), czy „Emigranci” (1974), tworząc groteskowe sytuacje, które odzwierciedlają absurdy współczesnego życia. Groteskowe postaci i absurdalne wydarzenia w „Tangu” pokazują rozpad tradycyjnych zasad i konflikt pokoleń. Mrożek i Gombrowicz wykorzystują groteskę do krytyki społecznej i politycznej, pokazując świat, w którym normy moralne są zniekształcone, a hierarchie społeczne są odwrócone.

W malarstwie używa się Groteski jako kategorii estetycznej. Przykładem są dzieła Hieronima Boscha, które pełne są dziwacznych, zniekształconych postaci i dziwacznych scen. Jej tryptyk „Ogród rozkoszy ziemskich” (ok. 1500) łączy realistyczne i symboliczne obrazy z elementami groteski, tworząc obraz świata, który jest pełen chaosu i moralnego upadku. Bosch przedstawia świat jako miejsce pełne pokus, grzechu i zepsucia, w którym człowiek jest tylko marionetką w rękach sił, których nie może zrozumieć. W swoich dziełach Groteska ostrzega przed konsekwencjami moralnego upadku.

Groteska jest również używana jako środek wyrazu w współczesnym kinie. Przykładem są filmy Quentina Tarantino, takie jak „Pulp Fiction” (1994) czy „Django” (2012), które wykorzystują groteskowe postacie i sytuacje, łącząc brutalność z absurdem i czarnym humorem. W filmach Tarantino Groteska służy nie tylko jako element estetyczny, ale również jako środek do pokazania ironii i absurdu współczesnej kultury, w której przemoc i moralność często tracą swój pierwotny sens.

Podsumowując, groteska jako rodzaj estetyczny ma wiele zastosowań w sztuce i literaturze. Z jednej strony jest narzędziem do przedstawiania rzeczywistości, która jest absurdalna i zdeformowana, a z drugiej strony jest narzędziem do krytyki społecznej, politycznej i moralnej. Zniekształcenia i kontrasty Groteski pozwalają na pokazanie świata w sposób inny niż realistyczny, zmuszając czytelników i widzów do zastanowienia się nad tym, co wydaje się normalne i naturalne. Groteska staje się potężnym narzędziem w rękach twórców takich jak Gombrowicz, Bułhakow, Kafka i Mrożek, które pozwalają na dekonstruowanie rzeczywistości i odkrywanie jej ukrytych, często paradoksalnych wymiarów.