Od wieków brzydota, pomimo jej negatywnej konotacji, jest ważnym elementem sztuki w wielu dziedzinach, takich jak literatura, malarstwo, rzeźba i film. Nie tylko jest kontrapunktem dla piękna, ale jest również nośnikiem znaczeń, symboli i emocji, które wpływają na wymowę dzieła. Brzdytota pełni funkcje estetyczne, filozoficzne, społeczne i moralne w literaturze i innych dziedzinach sztuki. W jej obecności artyści mogą tworzyć głębsze i bardziej złożone obrazy świata, który nie zawsze jest idealny i spójny. Mimo pozornej odrazy brzydota staje się narzędziem refleksji nad kondycją ludzką, naturą zła, społecznymi nierównościami i przemijalnością, gdy przeglądamy wybrane dzieła.

„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego jest jednym z wielu przykładów literatury wykorzystania brzydoty jako środka artystycznego. Główny bohater, Rodion Raskolnikow, żyje w świecie pełnym brzydoty, zarówno fizycznej, jak i moralnej. Przykładem może być Petersburg, mroczne, zaniedbane i biedne miasto. Brzydota tej przestrzeni jest nie tylko prawdziwym obrazem ówczesnej Rosji, ale także obrazem wnętrza bohatera, który zmaga się z dylematami moralnymi, poczuciem winy i własnym sumieniem. Z tego powodu brzydota jest tutaj nie tylko elementem estetycznym, ale także psychologicznym, który daje głębszy obraz człowieka, który jest rozdarty między dobrem a złem.

W powieści Alberta Camusa „Dżuma” brzydota pełni podobne zadanie. Epidemia, która niszczy miasto Oran, oznacza nie tylko fizyczne cierpienie i śmierć, ale także moralną degradację i rozpad wartości społecznych. Caimus przedstawia absurdalność ludzkiego istnienia i bezsilność człowieka wobec nieuchronności losu za pomocą obrazów brzydoty i rozkładu. W ten sposób brzydota dżumy staje się metaforą egzystencjalnych lęków i problemów człowieka, który zmaga się z pytaniem o sens życia w świecie, który nie ma jasnej odpowiedzi.

Brzydota jest równie ważna w polskiej literaturze pozytywistycznej, jak pokazuje „Lalka” Bolesława Prusa. Powieść przedstawia społeczeństwo warszawskie, pokazując biedę, nędzę i upadek moralny. Brzydota miasta i niskie standardy życia wielu bohaterów, takich jak Wokulski, przedstawiają realia społeczne epoki. Prus przedstawia brzydotę jako część świata powieści, zmuszając czytelnika do zastanowienia się nad stanem ludzkości i niesprawiedliwością społeczną. Brzydota staje się tu narzędziem krytyki społecznej, ale także ilustracją tego, jak trudne warunki życiowe wpływają na moralność i zachowanie jednostek.

Wątki metafizyczne i symboliczne są również związane z brzydotą fizyczną w literaturze i sztuce. W „Dziadach” Adama Mickiewicza brzydota ciała zmarłych dusz, takich jak duchy, ukazuje skutki grzechów popełnionych za życia. Przykładem tego, jak brzydota zewnętrzna odzwierciedla moralną degenerację, jest postać widma Złego Pana, który nie mógł znaleźć wiecznego spokoju. W „Widmie Złego Pana” i „Widmie Gustawa” obrazy nieszczęśliwych dusz podkreślają duchowe zło i kary, które czekają na grzeszników po śmierci.

Kreatywność Francisca Goi jest przykładem malarstwa, w którym brzydota nabiera metaforycznego i artystycznego znaczenia. Groteskowe, zdeformowane postacie, pełne strachu i cierpienia, są przedstawiane w jego cyklu „Czarna seria”. Poprzez przedstawienie postaci w sposób odrażający Goya chciał pokazać moralny upadek ludzkości, zniszczenie wartości i brutalność wojny. Brzydota jego postaci reprezentuje tragizm egzystencji i dehumanizację człowieka. W takiej sytuacji brzydota staje się nośnikiem przestrogi i ostrzeżenia przed szkodliwymi skutkami zła.

Brzydota jest równie ważna w sztuce filmowej. Najlepszym przykładem jest film Stanleya Kubricka „Mechaniczna pomarańcza”. Film oparty na powieści Anthony'ego Burgessa przedstawia dystopijny świat, w którym przemoc i moralne upadki są normalne. Brzydota w „Mechanicznej pomarańczy” pokazuje moralny rozkład społeczeństwa, a nie klasyczne przedstawienia brzydkich postaci lub miejsc. Bohaterowie, Alex na czele, oddają się brutalnym aktom przemocy i chaosu, co jest metaforą destrukcyjnej siły cywilizacji oraz alienacji jednostki w świecie bez wartości. W swojej adaptacji Kubrick celowo kontrastuje estetykę brzydoty z pięknem muzyki klasycznej, wzmacniając poczucie dysonansu i zwiększając dramatyzm przedstawionej rzeczywistości.

Nierzadko brzydota służy również do wyrażenia buntu wobec konwencji estetycznych i norm społecznych. Surrealizm, zwłaszcza w malarstwie i literaturze, świadomie podważał tradycyjne podejście do piękna poprzez wykorzystanie deformacji, absurdu i odrazy. Na celu wywołanie refleksji nad podświadomością i irracjonalnością ludzkiej natury prace artystów takich jak Salvador Dali czy Max Ernst przedstawiają zdeformowane, groteskowe wizje świata. Surrealistyczna brzydota jest zatem nie tylko podejściem estetycznym, ale także filozoficznym sposobem pokazania nieporządku i nieprzewidywalności życia.

Współczesna literatura często wykorzystuje brzydotę jako środek wyrazu. Działalność Chucka Palahniuka, autora „Podziemnego kręgu”, jest przykładem. Jego proza jest pełna przemocy, zniszczenia i moralnej brzydoty. W „Podziemnym kręgu” brzydota bohaterów i ich chęć samodestrukcji stanowią formę buntu przeciwko konsumpcyjnemu stylowi życia. Palahniuk wykorzystuje brzydotę, aby pokazać bezsens i pustkę współczesnej cywilizacji, w której ludzie tracą swoją tożsamość.

Podsumowując, brzydota pełni różne funkcje w sztuce i literaturze, w tym funkcje estetyczne, moralne i filozoficzne. Jest symbolem zniszczenia i upadku wartości, a także narzędziem krytyki społecznej. W każdym z tych przypadków brzydota jest nie tylko elementem zewnętrznym; jest również źródłem głębszych treści, które skłaniają odbiorców do zastanowienia się nad złożonością świata.