Teoria naturalistyczna, która dominowała w literaturze końca XIX i początku XX wieku, miała znaczący wpływ na dzieło wielu polskich pisarzy. Wywodzący się z filozofii pozytywistycznej naturalizm, który został rozwinięty przez francuskiego pisarza Émila Zolę, charakteryzował się dążeniem do naukowego i obiektywnego przedstawiania rzeczywistości. Literacki naturalizm utrzymywał, że warunki biologiczne, społeczne i środowiskowe człowieka determinują jego zachowanie i że te warunki mogą go w pełni zrozumieć i wyjaśnić. W literaturze polskiej pojawiały się tendencje naturalistyczne zarówno w okresie pozytywizmu, jak i w późniejszym okresie Młodej Polski, choć miały one różne formy i cele.

Po upadku powstania styczniowego w 1863 roku pozytywizm dążył do odbudowy społeczeństwa poprzez pracę organiczną i pracę u podstaw. W tym kontekście literatura naturalistyczna stała się narzędziem przedstawiania problemów społecznych, takich jak alkoholizm, bieda, zacofanie i wyzysk robotników. Pisarze pozytywistyczni starali się przedstawiać rzeczywistość w sposób obiektywny i nieupiększony, co prowadziło do podejmowania tematów, które często uważano za nieestetyczne lub trudne. Wśród najbardziej znanych pisarzy, którzy korzystali z naturalistycznych koncepcji, należy wymienić Elizę Orzeszkową i Bolesława Prusa.

Nowela Bolesława Prusa „Kamizelka” jest jednym z najważniejszych przykładów naturalizmu w polskiej literaturze pozytywistycznej. Chociaż dzieło to nie przedstawia naturalizmu w pełnym wymiarze, zawiera kluczowe elementy tego obszaru. Prus próbuje przedstawić życie ludzi biednych w duchu naturalistycznym, koncentrując się na szczegółowym opisie codziennych trudności i zmagań z chorobą i biedą. W „Kamizelce” przedstawiono dokładne życie mieszczańskiego w Warszawie. Prus dokładnie pokazuje, jak choroba wpływa na umysły bohaterów i ich codzienne życie, a także jak sytuacja finansowa ogranicza ich możliwości. W tym przypadku naturalizm przejawia się w realistycznym podejściu do cierpienia, śmierci i tego, jak te zjawiska wpływają na relacje międzyludzkie.

Eliza Orzeszkowa to kolejny pozytywista, który posługiwał się naturalizmem. Autorka przedstawia trudne warunki życia chłopów i problem wyzysku w swojej powieści „Nad Niemnem”, która jest napisana w sposób realistyczny i naturalistyczny. Chociaż powieść Orzeszkowej zawiera silne przesłanie narodowe i społecznikowskie, jej opisy życia codziennego chłopów, pracy na roli i środowiska naturalnego są szczegółowe i obiektywne, co jest charakterystyczne dla literatury naturalistycznej. Postawy chłopców w „Nad Niemnem” są kształtowane przez ich pozycję społeczną, a ich losy są kształtowane przez warunki ekonomiczne i społeczne, co odzwierciedla naturalistyczne podejście do opisu człowieka jako istoty uwarunkowanej przez środowisko.

Naturalizm przybierał nieco inną formę w literaturze Młodej Polski po pozytywizmie, zyskując na głębi psychologicznej i często współistniejąc z dekadentyzmem i symbolizmem. Stefan Żeromski należy do najbardziej znanych pisarzy młodopolskich, którzy wykorzystali elementy naturalistyczne w swojej literaturze. Powieść, którą napisał, „Ludzie bezdomni”, jest doskonałym przykładem twórczości, w której naturalizm jest połączony z głębokim zastanowieniem się nad istotą ludzką i społeczną.

Żeromski przedstawia w „Ludziach bezdomnych” okrutne życie robotników, biedoty miejskiej i warstw społecznie wykluczonych. Główny bohater, Tomasz Judym, to idealny lekarz, który stara się walczyć z niesprawiedliwością społeczną i poprawić los najbiedniejszych. Książka ta wykazuje naturalizm w szczegółowym opisie życia najuboższych, zwłaszcza w slumsach Warszawy i podwarszawskich uzdrowiskach. Żeromski, podobnie jak inni pisarze naturalistyczni, szczegółowo opisuje nędzę, brud, chorobę i cierpienie oraz ich wpływ na psychikę bohaterów. Sceny przedstawiające warunki życia robotników w warsztatach lub chorych w szpitalach są brutalne i wstrząsające, co doskonale ilustruje wpływ naturalizmu na twórczość Żeromskiego.

Zainteresowanie Żeromskiego determinizmem społecznym i biologicznym stanowi ważną część jego dzieła. Charaktery w „Ludziach bezdomnych” są w dużej mierze kształtowane przez ich społeczność i warunki życia. Chociaż ma dobre intencje, judaizm ostatecznie przegrywa z systemem i ograniczeniami społecznymi, które uniemożliwiają mu realizację jego marzeń o poprawie losu najuboższych. W ten sam sposób Żeromski przedstawia naturalistyczny mechanizm, w którym ludzie nie są w stanie uwolnić się od uwarunkowań społecznych i ekonomicznych.

Władysław Reymont był kolejnym pisarzem Młodej Polski, który zastosował naturalistyczną metodę. Jego monumentalne dzieło „Chłopi” jest klasycznym przykładem klasycznej powieści, w której naturalizm ma kluczowe znaczenie. Remont przedstawia życie polskiej wsi, koncentrując się na cyklu przyrody, pracy chłopów, obyczajach i brutalnych realiach codziennego życia. W „Chłopach” człowiek jest przedstawiany jako część natury, która podlega jej prawom i rytmowi. Niezwykle dokładne przedstawienie warunków życia bohaterów, ich relacji z innymi ludźmi i codziennych zmagania z naturą wpisuje się w naturalistyczny sposób przedstawiania świata. Reymont, podobnie jak inni twórcy naturalistyczni, pokazuje, że biologiczne instynkty i środowisko człowieka mają duży wpływ na jego zachowanie.

Naturalizm w „Chłopach” przejawia się również w brutalnych opisach relacji społecznych i konfliktów międzyludzkich. Reymont pokazuje wsi i życia chłopów w całej ich brutalności i surowości, a nie idealizuje ich. Ponadto przedstawia naturalistyczne spojrzenie na człowieka, który opiera się głównie na instynktach i walce o przetrwanie. Bojaterowie Reymonta często kierują się swoimi podstawowymi potrzebami i pragnieniami, co prowadzi do konfliktów, zbrodni i nieszczęść.

Podsumowując, naturalizm opierał się na przedstawianiu człowieka jako istoty determinowanej przez jego biologię, społeczność i środowisko w literaturze polskiej pozytywizmu i Młodej Polski. Naturalizm służył przede wszystkim pokazaniu problemów społecznych i dążenia do reform w literaturze pozytywistycznej, takiej jak dzieła Bolesława Prusa i Elizy Orzeszkowej. Naturalizm zyskał bardziej psychologiczny i egzystencjalny wymiar w literaturze Młodej Polski, takiej jak u Stefana Żeromskiego czy Władysława Reymonta. Stał się narzędziem do badania ograniczeń społecznych i ludzkiej natury. Biorąc pod uwagę te dwie sytuacje, naturalizm odgrywał kluczową rolę w przedstawianiu ciężkiej rzeczywistości i zmagań ludzi z losem.