W literaturze polskiej i ogólnej etos pracy, czyli zbiór wartości i zasad etycznych, które kształtują postawy wobec pracy, odgrywa znaczącą rolę. Jego zadania obejmują wychowanie i moralność oraz refleksję nad rolą pracy w życiu człowieka i społeczeństwa. Kontekst społeczno-polityczny, ideologie i systemy wartości zmieniały etos pracy w różnych epokach literackich. Z tego powodu, od chwalenia pracy fizycznej po krytykowanie kapitalistycznych mechanizmów eksploatacji jednostki, sposób przedstawienia pracy i jej roli ewoluował.

Często w antycznej literaturze etos pracy był przedstawiany w kontekście klasycznego podziału pracy fizycznej na pracę umysłową. Przykładem jest „Odyseja” Homera, w której główny bohater, Odyseusz, jest zarówno wojownikiem, jak i człowiekiem pracy. Jego podróż pełna jest wyzwań i prób, które wymagają od niego wysiłku fizycznego i umysłowego. Praca w „Odysei” to nie tylko obowiązek lub kara; jest to również droga do samorealizacji i odzyskania tożsamości. Odyseusz zdobywa mądrość i siłę, pokonując kolejne przeszkody, podkreślając wartość pracy jako czynnika kształtującego charakter i prowadzącego do spełnienia.

Wergiliusz, zwłaszcza w „Georgikach”, gdzie chwalił pracę rolnika, jest kolejnym ważnym przykładem etosu pracy w literaturze antycznej. Wergiliusz uważa, że praca na roli jest nie tylko niezbędna, ale także źródłem cnoty i harmonii z naturą. Wergiliusz przedstawia etos pracy rolniczej, który pokazuje, jak ciężar fizyczny człowieka może być wykorzystywany do współpracy z przyrodą, co prowadzi do zaspokojenia potrzeb społeczności i indywidualnych. W rezultacie w literaturze antycznej praca była postrzegana jako sposób na utrzymanie porządku społecznego i jako forma doskonalenia moralnego i fizycznego.

W literaturze średniowiecznej etos pracy zyskał charakter religijny. Przykładem może być „Boska komedia” Dantego, w której idea pracy duszy jako drogi do zbawienia jest głównym motywem. Praca, zarówno fizyczna, jak i duchowa, staje się sposobem na poprawę moralności i wypełnienie boskiego planu. Wiele średniowiecznych dzieł przedstawia motyw pracy jako narzędzia do duchowego oczyszczenia i pokuty, co odzwierciedla dominujący światopogląd chrześcijański, który postrzegał pracę jako formę służby Bogu i bliźniemu.

Średniowiecze przynosi nowe spojrzenie na etos pracy, w którym praca zaczyna się stawać nie tylko koniecznością, ale także źródłem sukcesu i sławy dla jednostek. W swoim dziele „Żywot człowieka poczciwego” Mikołaj Rej ceni pracę rolnika i czyni ją przykładem życia zgodnego z naturą i Bożymi nakazami. Praca jest wartością samą w sobie w dziele Reja, ponieważ prowadzi do harmonii, dostatku i spokojnego sumienia. Rej określa pracę jako obowiązek moralny, który zapewnia godność człowieka i stawia go w zgodzie z porządkiem świata.

Z powodu reform społecznych i ekonomicznych, które miały miejsce w tej epoce, etos pracy zyskał w literaturze polskiej epoki oświecenia nowy wymiar. W swoich dziełach, takich jak „Przestrogi dla Polski”, Stanisław Staszic zachęcał do pracy jako podstawy rozwoju społeczeństwa. Staszic postrzegał pracę jako podstawę moralną i społeczną, bez której budowa silnego, nowoczesnego państwa jest niemożliwa. Dla niego praca była sposobem poprawy ogólnego dobrobytu społecznego, a nie tylko obowiązkiem osobistym.

Etos pracy był często krytykowany w literaturze XIX wieku, zwłaszcza w kontekście rozwoju kapitalizmu. W dziełach Charlesa Dickensa, takich jak „Oliver Twist”, praca w brutalnych warunkach fabryk i sierocińców staje się symbolem systemu kapitalistycznego wyzysku i dehumanizacji jednostki. W literaturze Dickensa praca nie prowadzi do samorealizacji; raczej służy do ucisku, szczególnie wobec najbiedniejszych członków społeczeństwa. Autor zwraca uwagę na potrzebę reform społecznych, pokazując dramatyczne warunki życia robotników.

Etos pracy pojawia się w literaturze polskiej XIX wieku w kontekście walki narodowowyzwoleńczej. W swojej powieści „Nad Niemnem” Eliza Orzeszkowa określa pracę jako wartość narodową, zwłaszcza w przypadku pracy na stanowiskach, które uważa za źródło moralnej trwałości i siły narodu. Swoją ciężką pracą Bohaterowie Orzeszkowej, zwłaszcza rodzina Bohatyrowiczów, wspierają tradycje przodków i pomagają budować przyszłość narodu. W tym kontekście praca ma charakter patriotyczny, ponieważ jest nie tylko sposobem przetrwania, ale także sposobem sprzeciwu wobec zaborców.

Refleksja nad rolą pracy w globalnym, zmechanizowanym świecie była często związana z etosem pracy w literaturze XX wieku. W swoim opowiadaniu „Mit Syzyfa” Albert Camus przedstawia pracę jako absurdalną i niekończącą się pracę, ale ma również głęboki sens filozoficzny. Syzyf, który był skazany na wieczne wtaczanie głazu pod górę, staje się obrazem ludzkiej kondycji — człowieka, który nie poddaje się i znajduje wartość w trudach, które nie mają sensu. Camus postrzega pracę jako wyraz ludzkiej egzystencji, w której sens pochodzi z samego działania i wysiłku, a nie z osiągnięć.

W literaturze współczesnej etos pracy często jest postrzegany w kontekście kapitalizmu i globalizacji. W książce George'a Orwella „Rok 1984” praca staje się narzędziem totalitarnej władzy nad ludźmi. Orwell pokazuje, jak praca staje się narzędziem manipulacji i zysku, zamiast być źródłem wolności i samorealizacji. Bohaterowie „Roku 1984” są zmuszani do pracy w systemie, który pozbawia ich autonomii, co stanowi krytykę systemów totalitarnych, które istnieją w dzisiejszych czasach.

Etos pracy w literaturze zmieniał się wraz z rozwojem społeczeństw i systemów ekonomicznych. W różnych epokach pełnił różne role, od moralnych po patriotycznych, filozoficznych i krytycznych. Rola, jaką odgrywa w życiu jednostki i społeczeństwa, była postrzegana zarówno jako środek do samorealizacji, jak i narzędzie do wyzysku. Prace literackie w Polsce i ogólnie są niezbędne do refleksji nad ludzką kondycją. Zrozumienie tych przedstawień jest niezbędne do zrozumienia zmian społecznych i kulturowych, jakie miały miejsce na przestrzeni wieków.