Twórczość Ryszarda Kapuścińskiego, który jest uznawany za jednego z najważniejszych reportażystów XX wieku, wyróżnia się unikalnym połączeniem uniwersalizmu i osobowości. Jego reportaże zawierają elementy literatury, filozofii, a nawet poezji, przekraczając granice dziennikarstwa. Z tego powodu Kapuściński zyskuje zdolność do ukazywania wydarzeń na całym świecie, zachowując jednocześnie szczerą perspektywę indywidualnego człowieka, który uczestniczy w tych wydarzeniach. Jego dzieła są nie tylko opowieściami o historii, polityce czy społeczeństwach, ale także głębokimi refleksjami nad ludzką kondycją dzięki temu połączeniu makro- i mikroświata.

„Cesarz” jest jednym z najważniejszych dzieł Kapuścińskiego, które pokazuje zarówno uniwersalizm, jak i osobowość jego reportaży. Książka opowiada o ostatnich latach panowania Hajle Syllasje, cesarza Etiopii, ale nie tylko o upadku władcy afrykańskiego. Kapuściński wykorzystuje historię Etiopii jako punkt wyjścia do dyskusji na temat władzy, jej źródeł i jej degradacji. W „Cesarzu” pojedyncza historia o cesarzu Hajle Syllasje staje się pretekstem do rozważania ogólnych problemów władzy absolutnej, jej oderwania od rzeczywistości i postępującej degradacji.

Z jednej strony Kapuściński koncentruje się na szczegółach, opisując codzienne życie na dworze cesarskim, absurdy protokołu dworskiego i postaci bliskie cesarzowi. Jednak te szczegóły skłaniają do bardziej ogólnych myśli. Kapuściński pokazuje, że wydają się odległe i egzotyczne zjawiska społeczne i polityczne mają wiele wspólnego z innymi reżimami na świecie. W „Cesarzu” autor stawia pytania o to, jak władza wpływa na ludzi, zarówno tych, którzy ją sprawują, jak i tych, którzy są pod jej wpływem. Postać Hajle Syllasje staje się obrazem wszystkich władców, których oderwanie się od rzeczywistości prowadzi do ich upadku.

Jedną z najbardziej znanych książek Kapuścińskiego, „Szachinszach”, opisuje upadek Mohammada Rezy Pahlaviego, szacha Iranu. Ma podobną strukturę. Tak jak w „Cesarzu”, autor koncentruje się na jednym przypadku, rewolucji islamskiej w Iranie i obaleniu szacha, ale przedstawia ten proces w szerszym kontekście historycznym i politycznym. Kapuściński pokazuje, jak rewolucje i zmiany władzy są cykliczne w całym świecie. Robi to poprzez pryzmat wydarzeń w Iranie. Uniwersalizm pojawia się w „Szachinszachu” poprzez analizę mechanizmów opresji i złożoność procesów rewolucyjnych, które miały podobne motywy: gniew ludu, wybuch niezadowolenia, brutalność reżimu i chęć zmiany.

Zarówno w „Cesarzu”, jak i „Szachinszachu” Kapuściński nie zatrzymuje się na ważnych politycznie wydarzeniach. Dodatkowo jego opowieści opowiadają o ludziach, którzy próbują znaleźć swoje miejsce w chaosie. Kapuściński ujawnia ludziom ich uczucia, lęki i nadzieje. Z tego powodu jego raporty są nie tylko opowieściami o światowych wydarzeniach, ale także o ludzkiej psychice i kondycji. Autor udaje się nawiązać do ogólnych problemów, takich jak lęk przed zmianą, desperacja, która towarzyszy upadkowi reżimu, czy niepewność przyszłości, poprzez losy ludzi.

„Wojna futbolowa” Kapuścińskiego jest kolejnym ważnym przykładem jego dzieł, w których uniwersalizm i jednostkowość są połączone. Ta książka zawiera reportaże Kapuścińskiego z różnych miejsc na świecie, w tym z Afryki i Ameryki Łacińskiej, w których opisuje konflikty zbrojne, napięcia społeczne i dyktatury. Tytułowy reportaż opisuje krótką, ale brutalną wojnę, która miała miejsce między Salwadorem a Hondurasem w wyniku ich rywalizacji w eliminacjach do mistrzostw świata w piłce nożnej. Początkowo wydaje się, że Kapuściński opisuje absurdalną lokalną wojnę, ale szybko zauważamy, że jego myśli dotyczą rzeczy, które dzieją się na całym świecie: sposoby wybuchu konfliktów, sposób, w jaki ludzie są dehumanizowani podczas wojny i destrukcyjna rola nacjonalizmu. Autor pokazuje ogólne prawdy o brutalności i ludzkiej naturze, analizując konkretne wydarzenie.

Jako reporter Kapuściński potrafił rejestrować ważne wydarzenia historyczne, takie jak rewolucje, wojny czy upadki władzy, ale zawsze koncentrował się na ludziach, ich doświadczeniach, uczuciach i dylematach wewnętrznych. Jeśli łączy makro- i mikroperspektywy, jego raporty zyskują uniwersalny wymiar, jednocześnie zachowując uwagę na indywidualne sytuacje. Kapuściński wielokrotnie podkreślał, że dla niego najważniejsze było zrozumienie człowieka w kontekście wielkich wydarzeń. W rezultacie w jego pismach uniwersalne refleksje nad władzą, wojną czy rewolucją są zawsze połączone z osobistymi historiami osób, które przeżywają te wydarzenia.

Podsumowując, dzieła Ryszarda Kapuścińskiego wyróżniają się unikalnym połączeniem uniwersalizmu i jednostkowości. Mimo że opisuje konkretne wydarzenia polityczne i społeczne, jego reportaże zawsze przynoszą głębsze, ogólne refleksje na temat mechanizmów władzy, ludzkiej kondycji, wojny i rewolucji. Kapuściński, mistrz literackiego reportażu, nie ogranicza się do faktów; jego teksty to ponadczasowe refleksje nad istotą człowieczeństwa. Dzięki temu jego raporty pozostają aktualne i inspirujące nawet po latach i zmieniającym się światu.