Od wieków satyrę i karykaturę literacką wykorzystywano w literaturze do celów krytycznych, a nie tylko rozrywkowych. Twórcy tych form mieli za zadanie ujawniać przywary społeczeństwa, wyśmiewać jego wady oraz wskazywać na absurdy w zachowaniu ludzi i grup społecznych. W polskiej literaturze Polacy byli często obiektem satyry i karykatury ze względu na ich bogatą historię, skomplikowane relacje z własną tożsamością i wiele przemian politycznych. Autorzy, tacy jak Ignacy Krasicki, Aleksander Fredro, Witold Gombrowicz i Sławomir Mrożek, stworzyli portrety Polaków, które, choć zabarwione humorem, niosły głęboką refleksję nad sytuacją kraju. Ten rodzaj portretów i ich funkcje zmieniały się w miarę upływu czasu, ale zawsze odzwierciedlały problemy społeczne, polityczne i obyczajowe współczesnego świata.

Dzieła Ignacego Krasickiego należą do najwcześniejszych przykładów satyry literackiej w Polsce. Krasicki przedstawił w swoich bajkach i satyrach krytyczny obraz polskiego społeczeństwa XVIII wieku. Jednym z najważniejszych przykładów jego satyrycznej twórczości jest „Żona modna”, w której autor krytykuje modę na zachodnie standardy i powierzchowność klasy średniej. Obraz żony jest przedstawiony jako próżna, zapatrzona w zewnętrzne kształty i nieprzywiązująca wagi do tradycyjnych wartości, co jest karykaturą ówczesnych warstw wyższych, które utraciły polską tożsamość w pogoni za zachodnią modą. Krasicki w „Myszeidzie” symbolicznie wyśmiewa drobnomieszczaństwo i małostkowość Polaków, a także ich skłonność do wewnętrznych konfliktów i braku jedności, co miało negatywny wpływ na los państwa.

Poprzez wyolbrzymienie wad swoich bohaterów i uproszczenie ich charakterów, Krasicki wykorzystał metody karykatury. Społeczność ostro krytykowała Polaków za ich leniwo, chęci, pustość i skłonność do niepotrzebnych kłótni. Satyra ta miała funkcję dydaktyczną: miała uczyć, ośmieszać złe zachowanie i wskazywać, co należy zrobić, aby społeczeństwo mogło się rozwijać bardziej zorganizowane i odpowiedzialne. Zgodnie z oświeceniowymi zasadami wychowania poprzez literaturę, Krasicki miał nadzieję, że jego dzieła poprawią moralność Polaków.

W wyniku dramatycznych okoliczności politycznych w XIX wieku tonacja satyry uległa znacznym zmianom. Chociaż najczęściej kojarzony jest z komediami, Aleksander Fredro również rysował komiczne portrety Polaków. Jego sztuki, takie jak „Zemsta” czy „Śluby panieńskie”, pokazują wady polskiego szlachcica, który jest często dumny, ale naiwny, zaślepiony ambicjami i skłonny do śmiesznych, przesadzonych zachowań. Chociaż Fredro używa humoru, jego portrety Polaków, chociaż są mniej zabawne niż te Krasickiego, pokazują społeczeństwo, które jest pełne przesady i nie potrafi rozwiązać rzeczywistych problemów.

Polacka satyra i karykatura literacka stała się bardziej złożona w XX wieku, a jej tonacja stała się bardziej gorzka i refleksyjna. W swojej powieści „Ferdydurke” Witold Gombrowicz wykorzystał groteskę do przedstawienia karykatury polskiej inteligencji, a także członków różnych grup społecznych. Gombrowicz przedstawia Polaków jako zniewoleni przez formę i narzucone społeczne i kulturowe normy. W tym przypadku kara nie dotyczy indywidualnych wad, ale raczej szerszych mechanizmów społecznych, które uniemożliwiają Polakom prawdziwe wyrażanie siebie. Bohaterowie „Ferdydurke” są ograniczeni przez społeczne normy, które powodują groteskowe sytuacje i absurdy. Gombrowicz nie tylko wyśmiewa wady Polaków, ale stawia również pytania o życie współczesnej jednostki, o jej zdolność do pozostania autentycznym w obliczu presji społecznej.

Jednym z najwybitniejszych dramatopisarzy XX wieku, Sławomir Mrożek również podjął temat karykatury Polaków w swojej twórczości. W sztuce „Tango” przedstawia rodzinę, która staje się parodią polskiego społeczeństwa współczesnego. Eleonora i Artur, bohaterowie sztuki, są przerysowani i groteskowi; ich postawy reprezentują zarówno konflikty międzypokoleniowe, jak i anarchię społeczną oraz niejasne wartości, które panowały w Polsce po wojnie. Mrożek wykorzystuje absurd, aby pokazać ducha Polaków, którzy są zagubieni w nowoczesnym świecie i nie mogą połączyć tradycji z nowoczesnością. Tu groteska i komedia są używane do pokazania wewnętrznych sprzeczności społeczeństwa.

Niezależnie od tego, jak zmieniały się funkcje satyry i karykatury literackiej na przestrzeni wieków, ich głównym celem zawsze było krytykowanie społeczeństwa i skłanienie odbiorców do refleksji. Celem Krasickiego i Fredry była edukacja moralna – twórcy chcieli, aby ludzie w Polsce dostrzegli swoje błędy i starali się je naprawić. Satyra literacka pełniła również funkcję demaskatorską w późniejszych epokach, zwłaszcza w XX wieku. Autorzy tacy jak Gombrowicz i Mrożek nie tylko wyśmiewali wady, ale również pokazywali głębsze mechanizmy społeczne i kulturowe, które prowadziły do kryzysów tożsamości.

Karykatura Polaków w literaturze, zarówno współczesnych, jak i dawnych twórców, służyła jako narzędzie do krytyki i refleksji nad sobą. Dzięki temu Polacy mogli zidentyfikować swoje wady i zrozumieć mechanizmy, które kontrolują ich społeczeństwo. Satyra i karykatura pozwoliły wyjść poza oficjalne narracje historyczne i kulturowe, dając bardziej osobiste, często bolesne spojrzenie na tożsamość narodową.