Reakcja na idealizację i subiektywizm wcześniejszych epok, zwłaszcza romantyzmu, doprowadziła do powstania realizmu jako stylu opisu rzeczywistości w literaturze i malarstwie w XIX wieku. Realizm odróżniał się od romantycznej egzaltacji i ucieczki w świat marzeń i fantazji, przedstawiając świat takim, jaki jest, z jego problemami, niesprawiedliwościami i cierpieniami, a także z prostotą i zwyczajnością ludzkiego życia. W realistycznej literaturze i malarstwie pisarz i artysta koncentrowali się na dokładnym i dokładnym przedstawieniu rzeczywistości, nie unikając jej brutalnych i okrutnych aspektów. Ponieważ realizm miał na celu nie tylko opisywanie świata, ale także jego analizę i krytykę, stał się potężnym narzędziem do myślenia o życiu społecznym, politycznym i moralnym.

Honoré de Balzac był jednym z najważniejszych przedstawicieli realizmu w literaturze europejskiej, a jego rozległy cykl powieści „Komedia ludzka” stał się klasycznym przykładem realistycznej prozy. Balzac pokazał różne warstwy społeczne, od arystokracji po burżuazję, pokazując francuskie społeczeństwo pierwszej połowy XIX wieku. Balzac nie przedstawiał swoich bohaterów jako idealnych; pokazał ich z ich wadami, dążeniami, ambicjami i porażkami. „Ojciec Goriot” to jeden z najbardziej znanych utworów Balzaca. Jest to powieść, w której autor bezlitośnie i precyzyjnie przedstawia społeczne nierówności, konflikt między pragnieniami jednostki a wymaganiami społeczeństwa, a także moralną degradację bohaterów, którzy starają się za wszelką cenę wspiąć się na drabinę społeczną. Realizm Balzaca polegał na drobiazgowym opisie sytuacji, miejsc i postaci, z naciskiem na realistyczne detale, które upewniały się, że przedstawiony przez niego świat był prawdziwy.

Realizm stał się głównym tematem literatury polskiej epoki pozytywizmu, zwłaszcza u autorów takich jak Bolesław Prus i Eliza Orzeszkowa. Prus doskonale przedstawił społeczeństwo Warszawy w końcu XIX wieku w swojej powieści „Lalka”. Stanisław Wokulski, główny bohater, jest człowiekiem, który jest rozdwojony między ambicjami naukowymi a pragnieniem zdobycia bogactwa, aby zdobyć serce arystokratki Izabeli Łęckiej. „Lalka” to nie tylko opowieść o nieszczęśliwej miłości; jest to przede wszystkim wnikliwa analiza zmian społecznych, nierówności i problemów, z którymi boryka się współczesne miasto. Prus, podobnie jak Balzac, szczegółowo opisuje wnętrza mieszkań w Warszawie i codzienne życie mieszkańców, pokazując złożone relacje społeczne i mechanizmy ekonomiczne ówczesnej epoki.

W swojej powieści „Nad Niemnem” Eliza Orzeszkowa skupia się na życiu chłopów i ziemiaństwa na terenie Polesia. Powieść przedstawia prawdziwe oblicze polskiego społeczeństwa po powstaniu styczniowym, przedstawiając zarówno piękno przyrody, jak i trudności życia na wsi oraz złożone relacje między różnymi grupami społecznymi. Orzeszkowa szczerze opisuje codzienne życie bohaterów, ich pracę, zmagania z losem i dylematy moralne wynikające z ich pozycji społecznej.

Celem realizmu w malarstwie i literaturze było pokazanie życia codziennego w jak najbardziej autentyczny sposób. Francuski malarz Gustave Courbet był jednym z najważniejszych przedstawicieli tego nurtu, który swoją sztuką chciał wyrazić prawdę o świecie i społeczeństwie. Jego obrazy, takie jak „Pogrzeb w Ornans” i „Kamieniarze”, przedstawiają codzienne, nieheroiczne sceny z życia ludzi. Courbet unikał idealizowania swoich postaci, odbiegając od akademickiej tradycji malarskiej. Na przykład w „Kamieniarzach” pokazał dwóch mężczyzn, którzy pracują, z wyraźnymi objawami zmęczenia na twarzach. Surowy realizm przedstawienia podkreśla piękno i ciężar ich pracy. Odzwierciedla to trudności życia klas pracujących. Courbet był prekursorem nowoczesnego malarstwa realistycznego, ponieważ odrzucił tradycyjne tematy historyczne i mitologiczne, wybierając obrazy zwykłego życia.

Józef Chełmoński był pierwszym przedstawicielem realizmu w malarstwie w Polsce. Jego obrazy, takie jak „Babie lato” czy „Czwórka”, pokazują prawdziwe życie polskiej wsi. Chełmoński, podobnie jak Courbet, unikał idealizacji i romantyzmu, koncentrując się na realistycznym przedstawieniu codziennych scen. Jego obrazy były pełne szczegółów, od dokładnego przedstawienia krajobrazów po dokładne oddanie rysów postaci i ich stroju. Dzięki temu malarz mógł lepiej zrozumieć codzienne życie i zmagania ludzi z naturą. Chełmoński, podobnie jak Prus i Orzeszkowa w literaturze, przedstawił realistyczny obraz polskiego społeczeństwa, koncentrując się na życiu zwykłych ludzi, ich pracy i relacjach z naturą.

Realizm w malarstwie i literaturze stworzył nowe sposoby opisywania świata. Realizm dążył do przedstawienia rzeczywistości w jej najbardziej prawdziwej postaci, w przeciwieństwie do wcześniejszych epok, które idealizowały świat lub przedstawiały go w sposób subiektywny. Zarówno literatura, jak i sztuka artystyczna unikały idealizacji i sentymentalizmu, przedstawiając życie codzienne. Realizm umożliwił bardziej krytyczne i analityczne spojrzenie na świat, co uczyniło go ważnym narzędziem do rozważania stanu rzeczy społecznych i ludzkich. Niezależnie od tego, jak prosty i surowy jest realizm, miał głębokie znaczenie dla rozwoju sztuki, pokazując świat bez upiększeń i fantazji w dziełach Balzaca, Prusa, Courbeta i Chełmońskiego. Dzięki temu zarówno literatura, jak i malarstwo realistyczne zyskały stałe miejsce w historii kultury, stając się podstawą dla innych dziedzin sztuki.