Zjawisko, znane jako rewizja narodowych mitów w literaturze XX wieku, jest odzwierciedleniem krytycznego podejścia do tradycyjnych narracji narodowych i historycznych. Wiele dzieł literackich tego okresu dotyczyło narodowych mitów; pisarze często badali je dokładnie, dekonstruując lub reinterpretując je w odniesieniu do współczesnych przekonań i doświadczeń. Analizując wybrane teksty literackie z XX wieku, można zobaczyć, jak różni pisarze podchodzili do rewizji narodowych mitów, tworząc dzieła, które kwestionują i przekształcają tradycyjne wyobrażenia o tożsamości narodowej i historii.

„Człowiek z marmuru” – krytyka bohaterskiego mitu narodowego

Film Andrzeja Wajdy „Człowiek z marmuru” z 1976 roku jest ważnym przykładem reinterpretacji narodowych mitów w literaturze XX wieku. Chociaż nie jest to dzieło literackie w tradycyjnym sensie, miało ono znaczący wpływ na literaturę i kulturę, a tematyka tego tekstu powinna zostać przedyskutowana w kontekście zmian narodowych mitów. Wajda przedstawia tytułowego bohatera, Mateusza Birkuta, który okazuje się być ofiarą systemu komunistycznego, krytykując mit bohatera narodowego.

W filmie Wajdy zarówno idea bohatera socjalistycznego, jak i mit pracy jako narzędzia budowania potęgi narodowej są krytykowane. Początkowo przedstawiany jako idealny pracownik i bohater budowy socjalistycznego społeczeństwa, Mateusz Birkut okazuje się ostatecznie ofiarą systemu, który go wykorzystał i porzucił. Wajda przedstawia historię Birkuta i jego losy, aby zakwestionować narodową wiarę w pracę jako ideę i wartości, które mają przynieść postęp i dobrobyt. W tym filmie pokazano, jak ideologia może zmienić rzeczywistość i jak mit narodowy może być wykorzystywany do polityki.

„Zdążyć przed Panem Bogiem” to nowa interpretacja mitu o heroizmie i ofierze.

Książka Hanny Krall "Zdążyć przed Panem Bogiem", wydana w 1977 roku, jest kolejnym przykładem reinterpretacji narodowych mitów w kontekście Holocaustu i II wojny światowej. Krall bada temat heroizmu i ofiar w kontekście obozów koncentracyjnych i świata po wojnie w swojej reporterskiej narracji.

Przez wywiady i relacje Krall przedstawia w tej książce ludzkie tragedie, które są sprzeczne z idealizowanymi mitami o polskich heroicznych bohaterach i ofiarach. Bohaterowie książki, tacy jak dr Marek Edelman, nie są przedstawiani jako monolity narodowej sławy, ale jako postacie, które zmagają się z brutalną rzeczywistością. Zamiast przedstawiać bohatera wojennego i odważnego partyzanta, Krall pokazuje trudności i ambiwalencję ludzkich decyzji i doświadczeń w ekstremalnych warunkach.

„Człowiek z marmuru” to nowa interpretacja tradycyjnego mitu o robotniku.

Wspomniany wcześniej „Człowiek z marmuru” Wajdy jest kolejnym przykładem reinterpretacji narodowych mitów. Film ten obala stereotyp bohatera socjalistycznego i krytykuje rolę robotnika jako twórcy nowego społeczeństwa. Wajda przedstawia robotnika jako człowieka, który jest wykorzystywany i manipulowany przez system. To stoi w sprzeczności z romantycznym obrazem robotnika jako wzoru cnót i siły narodowej.

Film Wajdy przedstawia brutalną rzeczywistość życia w systemie komunistycznym, w którym robotnicy są ofiarami wyzysku i przemocy, mimo że są postrzegani jako filar społeczeństwa. Mit o robotnikach jako bohaterach narodowych i socjalistycznych jest krytykowany, co prowadzi do głębszych refleksji na temat roli człowieka w społeczeństwie i systemie politycznym.

"Lalka" jest krytyką mitu sukcesu społecznego.

W literaturze, która powstała w XIX wieku i miała znaczący wpływ na następne pokolenia, można również znaleźć przykłady zmian narodowych mitów. Przykładem jest powieść Bolesława Prusa „Lalka” (1890), która chociaż nie została napisana w XX wieku, miała znaczący wpływ na przyszłe pokolenia i ich spojrzenie na narodowe mity. Stanisław Wokulski stawia pod wątpliwość mit sukcesu społecznego i materialnego jako miary szczęścia i spełnienia.

W „Lalce” Wokulski doświadcza osobistej tragedii i głębokiego rozczarowania, mimo że odnosi sukces finansowy i społeczny. Powieść pokazuje, że osobiste szczęście i spełnienie nie zawsze wynikają z materialnego sukcesu, a popularne mity o sukcesie jako ostatecznym celu życia są nieprawdziwe. Prus demitologizuje obraz sukcesu społecznego i materialnego, demonstrując, że prawdziwe spełnienie jest trudne do osiągnięcia i często wiąże się z osobistymi cierpieniami i rozczarowaniami.

Podsumowanie

Zjawisko, znane jako „rewizja narodowych mitów” w literaturze XX wieku, pokazuje, jak literatura może angażować się w krytyczną analizę i reinterpretację tradycyjnych opowieści narodowych. Książki, powieści i filmy z tego okresu często poruszają narodowe mity, takie jak bohaterstwo, heroizm, sukces społeczny i idea pracy jako wartości narodowej, a następnie je dekonstruują lub reinterpretują w kontekście współczesnych przekonań i wartości. W ten sposób współczesna literatura i sztuka stają się narzędziami do kwestionowania i redefiniowania narodowych mitów, a także do uzyskania lepszego zrozumienia społecznych realiów i ludzkich przeżyć.