Średniowieczna symbolika, zarówno literacka, jak i plastyczna, odgrywała ważną rolę w przekazywaniu treści religijnych, filozoficznych i moralnych. W średniowieczu wiara chrześcijańska miała silny wpływ na sposób tworzenia i odbioru dzieł artystycznych. Symbolika była nośnikiem ogólnych prawd o Bogu, grzechu, życiu, śmierci i zbawieniu zarówno w literaturze, jak i w sztuce. Średniowieczne dzieła miały więcej niż tylko walory estetyczne; ich głównym celem było uświadamianie ludziom transcendentnych wartości duchowych.

Zasada przedstawiania rzeczywistości ziemskiej jako odbicia boskiego porządku była jedną z najbardziej charakterystycznych cech średniowiecznej symboliki. Każdy obraz, rzeźba, czy tekst miał symboliczną funkcję, ponieważ sztuka służyła jako edukacja. Świat był postrzegany jako pełen znaków, które wskazywały na duchową rzeczywistość.

Symbolika była bardzo ważna w literaturze średniowiecznej, zwłaszcza w gatunkach takich jak moralitety, hagiografie czy eposy rycerskie. „Boska komedia” Dantego Alighieri, jedno z najbardziej znanych dzieł tego okresu, zawiera wiele chrześcijańskich symboli. Podróż Dantego przez Piekło, Czyściec i Raj przedstawia nie tylko drogę do zbawienia, ale także stan duszy człowieka, który musi przeżywać cierpienie, oczyszczenie i nawrócenie, aby osiągnąć zjednoczenie z Bogiem. Każdy aspekt podróży Dantego, od wyboru przewodników (Wergiliusza jako rozumu, a Beatrycze jako wiary), przez liczby (trzy kręgi piekielne, trzy części utworu) aż po postacie, których spotyka, ma określoną symbolikę. Na przykład w piekle znajdują się dziewięciu kręgów, z których każdy przedstawia jeden rodzaj grzechu. Ta hierarchia symboliczna odzwierciedla teologię chrześcijańską, która głosi, że każdy grzech ma odpowiedni stopień winy i kary.

W literaturze polskiej tego okresu można również znaleźć bogatą symbolikę, zwłaszcza w utworach dotyczących religii. Maryja jest przedstawiona jako pośredniczka między ludźmi a Bogiem w „Bogurodzicy”, najstarszym zachowanym polskim dziełem poetyckim. Sam utwór jest również modlitwą-prośbą o pomoc i opiekę. Symbolika zawarta w „Bogurodzicy” nie tylko wyraża głęboką religijność, ale także ilustruje ważne dla ówczesnych ludzi przekonanie, że wstawiennictwo świętych i Maryi jest niezbędne do zbawienia.

Symbolika związana z rycerstwem była równie ważna w średniowieczu. Rycerz jest przedstawiany w literaturze rycerskiej, takiej jak „Pieśń o Rolandzie”, jako symbol wierności, honoru i poświęcenia dla władcy i Boga. Główny bohater, Roland, walczy zarówno w obronie swojego króla, jak i chrześcijaństwa. Jego postać przedstawia idealnego rycerza, który jest gotów oddać życie dla dobra wyższego. Jego heroiczna śmierć ma również wymiar duchowy, pokazując zwycięstwo chrześcijaństwa nad pogaństwem.

W średniowieczu symbolika była niezwykle ważna w sztuce plastycznej, zwłaszcza w malarstwie i rzeźbie. Średniowieczne kościoły były przepełnione symboliką, która miała na celu ułatwienie wiernym zrozumienia podstawowych zasad wiary. Na przykład gotyckie katedry, takie jak katedra w Chartres, służyły jako metaforyczne przedstawienie Niebieskiego Jeruzalemu, miasta Bożego na ziemi. Aby przypominać o boskiej obecności i Jego łasce przenikającej świat, okna witrażowe, które przepuszczały kolorowe światło, symbolizowały ich pionową konstrukcję i strzeliste wieże. Każda część architektury, od portali po kolumny, miała określone znaczenie symboliczne. Na przykład kolory używane w witrażach odnosiły się do cech religijnych lub świętych, a liczby, takie jak trzy reprezentujące Trójcę Świętą i siedem reprezentujące pełnię, miały głębokie znaczenie duchowe.

W średniowiecznej ikonografii wizerunki Chrystusa, Maryi lub świętych były przepełnione symboliką. Na przykład w wielu bizantyjskich mozaikach można znaleźć Pantokratora, przedstawienie Chrystusa jako Władcy Wszechświata. Ta mozaika przedstawia Chrystusa jako suwerennego Sędziego i Zbawiciela, trzymając w ręku księgę, która reprezentuje Ewangelię, i wykonując gest błogosławieństwa. Wizerunek miał przypominać wiernym o wszechwiedzy i mocy Boga.

Również romańska sztuka, chociaż nie tak bogata jak gotycka, korzystała z bogatej symboliki. Przykładem może być romański portal w kościołach, który często przedstawiał sceny Sądu Ostatecznego. Typowy motyw przedstawiający Chrystusa jako Sędzię, błogosławiącego zbawionych, a potępiającego grzeszników, pokazuje Chrystusa jako sędzię, który przypomina wiernym o nieuchronności sądu i konieczności prowadzenia cnotliwego życia.

Symbolika zwierząt w sztuce średniowiecznej jest również ważna. Każde stworzenie w średniowiecznych encyklopediach dotyczących zwierząt miało symboliczny sens. Na przykład lew symbolizował siłę i królewskość Chrystusa, a jednorożec symbolizował czystość i niewinność Maryji. W przeciwieństwie do tego sowa była symbolem ciemności i grzechu, symbolizując strach przed nieznanym.

Podsumowując, symbolika była powszechna w sztuce średniowiecznej i odgrywała ważną rolę w przekazywaniu treści duchowych, moralnych i religijnych. Zarówno literatura, jak i sztuki plastyczne przekazały te treści, aby pomóc ludziom zrozumieć naturę Boga, porządek świata i sens ludzkiej egzystencji. Chociaż dzieła średniowieczne wyglądały na codzienne, zawsze odnosiły się do rzeczywistości duchowej. Ich bogata symbolika pozwalała wiernym i czytelnikom wchodzić w głębsze relacje z Bogiem i zrozumieć tajemnice istnienia.