Zabieg artystyczny znany jako deformacja obrazu świata obejmuje celowe zniekształcenie rzeczywistości w literaturze w celu wywołania określonego wrażenia emocjonalnego lub intelektualnego u odbiorcy. Tego rodzaju manipulacja rzeczywistością może przyjmować różne formy, od groteski po absurd i surrealizm, i służy nie tylko artystycznej ekspresji, ale także głębszej refleksji nad kondycją człowieka, społeczeństwa i naszej obecnej rzeczywistości. Deformacja obrazu świata w literaturze ma różne cele, w zależności od epoki, w której powstały dzieła, a także celów artystycznych autorów. W niniejszej pracy zostaną przedstawione przykłady literatury, w której deformacja obrazu świata ma kluczowe znaczenie; szczególny nacisk zostanie położony na dzieła Witolda Gombrowicza, Brunona Schulza i Franza Kafki.

Witold Gombrowicz był jednym z najbardziej znanych polskich pisarzy, który wykorzystał deformację rzeczywistości w swoich pracach. Jego powieści, takie jak „Ferdydurke” czy „Trans-Atlantyk”, wykorzystują groteskowe i absurdalne obrazy, aby pokazać mechanizmy funkcjonowania społeczeństwa i jego wpływ na jednostkę, deformując rzeczywistość. W „Ferdydurke” deformacja rzeczywistości wyraża się przede wszystkim w groteskowych relacjach między uczniami a nauczycielami w szkole; te relacje służą jako metafora procesu, w jakim społeczeństwo formuje jednostkę. Gombrowicz wykorzystuje groteskowe i absurdalne sytuacje, aby pokazać, jak społeczne oczekiwania i normy deformują naturalność człowieka, zmuszając go do przyjęcia sztucznych ról i postaw. W „Ferdydurke” osoba jest „upupiana” w szkole i zmuszona do infantylnego, nieautentycznego wyglądu. W rezultacie deformacja obrazu świata w dziełach Gombrowicza służy krytyce społeczeństwa, które narzuca jednostkom sztywne, sztuczne formy, a także refleksji nad kondycją ludzką i problemem autentyczności.

Bruno Schulz to kolejny pisarz, który wykorzystuje deformację rzeczywistości w swojej prozie. Jego „Sklepy cynamonowe” i „Sanatorium pod Klepsydrą” są pełne dziwacznych i przerażających wizji świata, które oddają prywatne doświadczenia bohaterów, zwłaszcza Józefa, głównego narratora. Schulz deformuje rzeczywistość, tworząc świat, w którym granice między rzeczywistością a fantazją są niejasne i pełne symboliki, a postacie i wydarzenia nabierają onirycznego, niejasnego i symbolicznego charakteru. Niemniej jednak, w przeciwieństwie do Gombrowicza, deformacja świata w prozie Schulza jest wyrazem wewnętrznych przeżyć bohatera i jego subiektywnego postrzegania świata. W świecie Schulza można znaleźć wiele dziwacznych i zniekształconych postaci, takich jak groteskowa postać ojca narratora, który z jednej strony jest potężnym i prawie mitologicznym bohaterem, a z drugiej strony stopniowo traci władzę i staje się bezbronnym, prawie zwierzęcym stworzeniem. Ponadto Schulz wykorzystuje deformację rzeczywistości do przedstawienia subiektywnego odbioru czasu, przemijania i zmieniającego się świata.

Franz Kafka jest kolejnym pisarzem, który wykorzystał deformację rzeczywistości w swoich dziełach. W jego prozie, zwłaszcza w „Procesie” i „Przemianie”, deformacja obrazu świata ma na celu pokazanie alienacji człowieka, jego bezradności wobec mechanizmów władzy, które nie mają osobowości, a także absurdu egzystencji. Główny bohater „Procesu”, Józef K., zostaje niesłusznie oskarżony i wciągnięty w absurdalny, nieprzejrzysty system sądowniczy, w którym władza działa w nieprzewidywalny i groteskowy sposób, a prawa są niezrozumiałe. W „Procesie” deformacja rzeczywistości polega na przedstawieniu świata, który jest zniekształcony, nielogiczny i pełen absurdów, co odzwierciedla bezradności człowieka wobec opresyjnych mechanizmów władzy. W „Przemianie” główny bohater, Gregor Samsa, budzi się pewnego dnia w postaci ogromnego owada. To zniekształcenie rzeczywistości ma charakter symboliczny, ponieważ przedstawia odrębność bohatera, jego izolację w rodzinie i społeczeństwie. W rezultacie deformacja rzeczywistości Kafki przedstawia tragiczne życie człowieka, który nie rozumie swojego świata i jest bezradny wobec groteskowych, absurdalnych struktur władzy.

Podstawowym elementem twórczości polskiego poety Tadeusza Różewicza jest deformacja obrazu świata. Świat jest przedstawiany w jego poezji jako miejsce rozpadu, wartości i człowieczeństwa. Jest to szczególnie widoczne w utworach napisanych po II wojnie światowej. Różewicz, który przeżył wojnę, wykorzystuje zniekształconą rzeczywistość, aby ukazać strach, jaki towarzyszy wojnie, a także rozpad moralnych podstaw cywilizacji. Wiersze takie jak „Ocalony” i „Lament” przedstawiają świat jako miejsce zdehumanizowane, gdzie ludzie tracą swoją godność i tradycyjne wartości stają się nieistotne. W poezji Różewicza deformacja rzeczywistości przedstawia nie tylko pesymistyczną wizję świata, ale także głęboki kryzys człowieczeństwa wynikający z katastrofy wojennej.

W literaturze XX wieku surrealiści również wykorzystywali zniekształconą rzeczywistość jako narzędzie. Autorzy tacy jak André Breton i Louis Aragon celowo deformują rzeczywistość, aby ukazać irracjonalność i nieświadome pragnienia człowieka. Surrealiści, podobnie jak Schulz, wykorzystują deformację rzeczywistości do tworzenia fantazji, marzeń sennych i nieświadomości. W literaturze surrealistycznej deformacja rzeczywistości ma na celu ukazanie ukrytych, podświadomych aspektów ludzkiej psychiki oraz wyrażenie tego, co nienamacalne i trudne do opisania za pomocą tradycyjnych technik literackich.

Podsumowując, deformacja obrazu świata ma różne zastosowania w literaturze, w zależności od celu artystycznego i epoki, w której powstał utwór. U Gombrowicza deformacja rzeczywistości służy do krytyki społecznych norm i mechanizmów formowania jednostki, u Schulza jest wyrazem subiektywnych przeżyć bohatera i jego perspektywy na rzeczywistość, a u Kafki jest narzędziem do pokazania alienacji człowieka wobec władzy i absurdu egzystencji. W przeciwieństwie do tego surrealiści wykorzystują deformację do przedstawienia irracjonalnych, nieświadomych pragnień, podczas gdy Różycki wykorzystuje ją do przedstawienia chaosu i dehumanizacji świata powojennego. Deformacja obrazu świata pozwala na głębszą refleksję nad kondycją ludzką, relacją jednostki do społeczeństwa i rzeczywistością, a także na pokazanie tego, co byłoby trudno przedstawić w normalnym, realistycznym obrazie.